i
______________________________________________________________________
KUPHUNZIRA
CHICHEŴA
______________________________________________________________________
Malamulo a Chiyankhulo
Wisdom Akuzike Nkhoma
ii
Chancellor College Publications
P.O. Box 280
Zomba
Tel: 01 952 347; 01 526 202; 01 524 222
Email: publications@cc.ac.mw
© Wisdom Akuzike Nkhoma 2015
ISBN: 978-99960-23-55-2
Cover Design and Layout: Gervasio Manyungwa
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval
system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying,
recording or otherwise, without prior permission from the publisher.
iii
ZAM‟KATIMU
Kuthokoza .. .. .. .. .. .. .. .. .. iv
Chiyambi .. .. .. .. .. .. .. .. .. v
1. Chicheŵa ngati Chibantu .. .. .. .. .. .. 1
2. Dzina .. .. .. .. .. .. .. .. .. 7
3. Mloŵam‟malo .. .. .. .. .. .. .. .. 35
4. Mfotokozi .. .. .. .. .. .. .. .. 45
5. Mneni .. .. .. .. .. .. .. .. .. 57
6. Muonjezi .. .. .. .. .. .. .. .. 83
7. Mlumikizi .. .. .. .. .. .. .. .. 91
8. Tsinde .. .. .. .. .. .. .. .. .. 97
9. Mperekezi .. .. .. .. .. .. .. .. 103
10. Mfuwu .. .. .. .. .. .. .. .. 107
11. Mvekero .. .. .. .. .. .. .. .. .. 111
12. Mphatikiri .. .. .. .. .. .. .. .. 119
13. Mgwirizanitsi .. .. .. .. .. .. .. 131
14. Zizindikiro za m‟kalembedwe .. .. .. .. .. 137
15. Chiganizo .. .. .. .. .. .. .. .. .. 149
16. Kapandamneni .. .. .. .. .. .. .. 167
17. Zoyankhula mwini ndi zoyankhula wina .. .. .. .. 175
18. L, R, LI, TI ndi NDI .. .. .. .. .. .. 179
19. Zitsanzo za mafunso amayeso .. .. .. .. .. 187
iv
KUTHOKOZA
Ndiyamika aphunzitsi ambiri a phunziro la Chicheŵa mu sukulu zasekondale komanso
ophunzira ena a phunziro lazaziyankhulo mu koleji zamaphunziro chifukwa chondilimbikitsa
kuti ndikonze zina ndi zina mu buku la Kuphunzira Chinyanja. Chilimbikitso chawo ndi
chomwe chinandichititsa kuti ndilembe bukuli lomwe likugwirizana kwathunthu ndi zomwe
silabasi zamakono zophunzitsira Chicheŵa mu sukulu zasekondale zikufuna pa luso la
kugwiritsa ntchito malamulo a chiyankhulo.
Nditi zikomo kwa onse ogwira ntchito ku nyumba yosindikiza mabuku ya Chancellor College
Publications chifukwa chogwira ntchito mwaluso komanso mwachangu kuti bukuli
lisindikizidwe pa nthawi yake. Mwapadera nditi zikomo kwa mkulu wa Chancellor College
Publications, Kingsley Jika, chifukwa chondimvetsetsa kuti buku la Kuphunzira Chinyanja
lidzatulukabe m‟tsogolo muno poti ndinali wotangwanika kwambiri kulemba lina logwirizana
kwathunthu ndi mitu ya malamulo a chiyankhulo yomwe ili mu silabasi zamakono.
Ndiyamika mphunzitsi wanga wazaziyankhulo, Professor Pascal Kishindo, chifukwa cha
chilimbikitso komanso malangizo awo. Nthawi iliyonse yomwe ndingaŵafotokozere kuti
ndikulemba buku, amandilimbikitsa komanso kundipatsa malangizo anzeru.
v
CHIYAMBI
Ndalemba buku lino kuchokera pa buku la Kuphunzira Chinyanja lomwe linasindikizidwa
koyamba mu chaka cha 1999 ndi Chancellor College Publications. Ndilibe maganizo ofuna
kupha buku la Kuphunzira Chinyanja koma n‟chifukwa choti ndikulikonzanso.
Gwero la buku la Kuphunzira Chinyanja lidali kabuku ka Chicheŵa Grammatical Tems
komwe kadalembedwa ndi bungwe la Chicheŵa Board mu chaka cha 1991. Kabukuko kali
ndi zimasuliro za mawu a malamulo a chiyankhulo kuchoka mu Chingerezi kupita mu
Chicheŵa. Komatu kabukuko sikadapereke zitsanzo. Nditaona kufunikira kwa zitsanzo
zomwe sizidaperekedwezo, ndidayamba kuŵerenga mabuku a malamulo a chiyankhulo cha
Chinyanja/Chicheŵa kuti ndipeze mfundo zoyenera koma ndidamva chisoni nditapeza kuti
panalibe mabuku ambiri otero. Izi ndi zomwe zidandichititsa kukhala ndi ganizo loti ndilembe
buku la malamulo a chiyankhulo, Kuphunzira Chinyanja.
Aphunzitsi ndi ophunzira ambiri a phunziro la Chicheŵa adalikonda kwambiri buku la
Kuphunzira Chinyanja. Sindinadabwe nditaona alembi otchuka a mabuku a malamulo a
chiyankhulo cha Chicheŵa atayamba kulemba mabuku awo pongokopera mfundo ndi
zitsanzo zambiri zomwe ndidalemba mu bukulo.
Kuchokera mu chaka cha 1999 pomwe buku la Kuphunzira Chinyanja lidasindikizidwa
kufikira lero, papita zaka zambiri ndipo zinthu zambiri zasintha mu chiyankhulo cha
Chicheŵa. Chiyankhulo chili ngati chinthu chamoyo kotero chimasintha nthawi ndi nthawi.
Zosinthazo ndizo zidandichititsa kuganiza zoti ndilikonzenso bukulo. Komabe poti
kukonzanso buku kumatenga nthawi yaitali, ndalemba buku lino kuti lithandize aphunzitsi
komanso ophunzira omwe akhala akufunafuna buku la Kuphunzira Chinyanja.
Ganizo lokonzanso bukulo lidalimbikitsidwa kaamba ka kusintha kwa ndondomeko
yophunzitsira maphunziro mu sukulu zasekondale. Mu silabasi za chiyankhulo cha Chicheŵa
muli zosintha zambiri zokhudza malamulo a chiyankhulo. Polemba bukuli ndaganizira
kwambiri za kusinthako kuti ligwirizane kwathunthu ndi zomwe Unduna wa zamaphunziro
ukufuna kuti ziphunzitsidwe pa malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa. Mfundo zazikulu
zomwe zasintha mu malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa (molingana ndi silabasi
zatsopano zachiyankhulo) ndi monga izi:
1. Mayina „achibale‟ tsopano akutchedwa mayina „amphukira‟
Dzina lamphukira (lomwe tinkati dzina „lachibale‟) ndi limodzi mwa mayina opangidwa
kuchokera ku muzu kapena tsinde limodzi la mawu. Mayinaŵa amaimira zinthu zosiyana
ngakhale kuti kholo (tsinde kapena muzu) lawo ndi limodzi. Zitsanzo za mayina amphukira
ndi mawu monga aŵa: „mtumwi‟, „nthumwi‟, „mtumiki ndi „utumiki‟ (kuchokera ku
mneni „tuma‟), „mliri‟, maliro‟, „chiliro‟ ndi „maliralira‟ (kuchokera ku mneni „lira‟) ndi
„likulu‟, „chikulu‟, „mkulu‟ ndi „ukulu‟ (kuchokera ku tsinde la mfotokozi „-kulu‟) .
2. Njira yopangira mayina ya „mtembenuzo‟
vi
Mayina amapangidwa potsata njira zosiyanasiyana. Pali njira ina yopangira mayina yomwe
m‟mbuyomu akatswiri azaziyankhulo sadaiganizire mozama kuti ndi yotheka kugwiritsidwa
ntchito popanga mayina mu chiyankhulo cha Chicheŵa. Njirayo imatchedwa „mtembenuzo‟.
Njirayi imagwiritsidwa ntchito kwambiri popanga mawu, maka mayina ndi aneni, mu
Chingerezi. Komatu njirayi ndi yothekanso kwambiri kupangira mayina mu Chicheŵa. Pali
zitsanzo zingapo mu Chicheŵa zotsimikizira maganizoŵa.
Mtembenuzo ndi njira yopangira mawu yomwe mawu opangidwawo amangosinthidwa
mtundu wake komanso ntchito yake posasintha mwa njira ina iliyonse kalembedwe ka
mawuwo. Nthawi zambiri katchulidwe ka mawu opangidwawo n‟komwe kamatha kusintha.
Mawu opangidwawo ndi amphukira.
Zitsanzo za mayina opangidwa potsata njira ya mtembenuzo ndi monga izi:
a. gogoda (mneni) gogoda (dzina)
b. tchinga (mneni) tchinga (dzina)
c. wakuba (mfotokozi) wakuba (dzina)
d. chakudya (mfotokozi) chakudya (dzina)
e. chinunu (muonjezi) chinunu (dzina)
f. dzana (muonjezi) dzana (dzina)
g. patapata (mvekero) patapata (dzina)
h. tambalale (mvekero) tambalale (dzina)
3. Mwininkhani tsopano ndi „mchitantchito‟ ndipo pamtherankhani tsopano ndi
„mchitidwantchito‟.
Mawu ochita kanthu mu chiganizo ankatchedwa „mwininkhani‟ ndipo mawu ochitidwa
kanthu ankatchedwa „pamtherankhani‟. Komatu tsopano, molingana ndi silabasi
yamakono, zoterezi zasintha. Mwininkhani ndi „mchitantchito‟ ndipo pamtherankhani ndi
„mchitidwa ntchito‟.
4. „Lembo laliwu‟ tsopano likutchedwa „lembo lamtsekulanjira‟ ndipo „lembo lopandaliwu‟
tsopano likutchedwa „lembo lamtsekanjira‟
Malembo „a‟, „e‟, „i‟, „o‟ ndi „u‟ ankatchedwa „malembo aliwu‟ ndipo ena onse otsala
(monga „b‟, „d‟, „f‟, g‟ mpaka „z‟) ankatchedwa „malembo opanda liwu‟. Molingana ndi
silabasi yamakono, „lembo laliwu‟ likutchedwa „lembo lamtsekulanjira ndipo „lembo
lopandaliwu‟ tsopano likutchedwa „lembo lamtsekanjira‟ potengera momwe malembowo
amapangidwira.
5. Kuchotsedwa kwa „mphatikiram‟kati‟ ngati mtundu wa mphatikiri
Mphatikiri wotchedwa „mphatikiram‟kati‟ wachotsedwa mu malamulo a chiyankhulo cha
Chicheŵa. Izi zili chonchi chifukwa mu ziyankhulo za Chibantu mulibe mphatikiram‟kati
weniweni. Ena atha kudabwa ndi ganizoli komatu izi ndi zoona ndithu.
vii
Ponena zoona, mphatikiram‟kati ndi mphatikiri wopezeka m‟kati (osati kunja) mwa
tsinde. Ndi zosatheka mpang‟ono pomwe kuloŵetsa mphatikiri m‟kati mwa tsinde la
mawu a Chicheŵa, monga momwe zimakhalira mu ziyankhulo zina.
Aphatikiri onse omwe tinkati ndi „aphatikiram‟kati‟ tsopano ndi aphatikiram‟mbuyo
chifukwa amaphatikizidwa kumbuyo kwa tsinde la mawu.
6. Mthandizanthawi
Nthawi za aneni zilipo zamitundu itatu yokha iyi: nthawi yakale, nthawi yatsopano ndi
nthawi yam‟tsogolo. Nthawizi zimagawidwa mu nthawi zina (zomwe kale tinkati mitundu
ya nthawi yakale, mitundu ya nthawi yatsopano ndi mitundu ya nthawi yam‟tsogolo.)
Mitundu ya nthawi za aneni tsopano ikutchedwa „athandizanthawi‟. Potsata mfundoyi
ndiye kuti pali athandizanthawi a nthawi yakale, athandizanthawi a nthawi yatsopano ndi
athandizanthawi a nthawi yam‟tsogolo.
7. Kalembedwe ka mawu
Alembi ena ankaloŵetsa „w ndi „y‟ mu mawu ena pofuna kuti mawuwo azitchulika
bwino komanso pofuna kuphwanya kundondozana kwa maliwu amtsekulanjira. Mawuwo
ndi monga aŵa: „ndiyimba‟, „muyiona‟, „chowopsa‟, „zowona‟ ndi „akuwumba‟.
Kalembedwe kotero kadali kolakwitsa chifukwa kamasokoneza makhalidwe a tsinde la
mawu choncho mawu monga ameneŵa ayenera kulembedwa motere: „ndiimba‟ osati
„ndiyimba‟, „muiona‟ osati „muyiona‟, „choopsa‟ osati „chowopsa‟, „zoona‟ osati
„zowona‟ ndi „akuumba‟ osati „akuwumba‟.
Kusinthaku si kuti kwachitidwa ndi mlembi wa buku lino payekha ayi komatu ndi zomwe
akatswiri azaziyankhulo anagwirizana pa nthawi yomwe ankalemba silabasi zamakono
zophunzitsira phunziro la Chicheŵa mu zasekondale. Unduna wa zamaphunziro
udavomereza kusinthaku. Zonsezi, komanso zina, mutha kuzipeza mu gawo la
„Zoonjezera‟ kumapeto kwa silabasi za Chicheŵa zamakono.
Polemba buku lino, ndaganizira mozama za kusinthaku kuti ndilembe zokhazo zomwe
Unduna wa zamaphunziro ukufuna, n‟cholinga choti ophunzira onse aziphunzira zinthu
zofanana. Ndili ndi chikhulupiriro choti mumvetsetsa bwino za kusinthaku mukaŵerenga
silabsi komanso zomwe ndalemba mu buku lino.
Zikomo kwambiri.
viii
1
|MUTU 1|
CHICHEŴA NGATI CHIBANTU
munthu mundu
muntu mutu
mtu munhu
Kuganiza mozama
1. Tchulani kufanana kwa mawu omwe ali pamwambapa.
2. Fotokozani kusiyana kwa mawu omwe ali pamwambapa.
3. Mongoganizira chabe, kodi mawu woti „bantu‟ akutanthauzanji?
2
Chibantu ndi gulu (banja) la ziyankhulo zamphukira (zachibale) zomwe zimayankhulidwa mu
maiko ambiri a mu Africa kuchokera kumwera kwa Cameroon ndi kumwera chakummaŵa
kwa Nigeria n‟kutsika ku chigawo chapakati mpaka kukafika kumwera kwa South Africa.
Akatswiri azaziyankhulo amakhulupirira kuti ziyankhulo za Chibantu zidali chiyankhulo
chimodzi kalelo chifukwa zimafanana mu zambiri. Kufananako ndi umboni waukulu
wotsimikizira kuti ziyankhulozi zidachokeradi ku kholo limodzi.
Ziyankhulo za Chibantu zimafanana motere:
1. Mawu ambiri amachita kupangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde
osiyanasiyana. Mwachitsanzo, popanga mayina oimira anthu, mphatikiram‟mbuyo „m-
kapena „mu-‟ (mu chimodzi) ndiye amagwiritsidwa ntchito kwambiri mu ziyankhulozi.
Chitsanzo „munthu‟
a. munthu (Chicheŵa, Chitumbuka)
b. mundu (Ciyawo)
c. muntu (Chindebele)
d. munhu (Chishona)
e. mtu (Chiswahili)
2. Ziyankhulo zambiri za mu banjali zimagwiritsa ntchito njira yoŵerengera mwakasanu
ndipo masinde ambiri amaŵerengo ndi ofananiranako.
Zitsanzo
a. -modzi -ŵiri -tatu -nayi -sanu (Chicheŵa)
b. -moja -wili -tatu -nne -tano (Chiswahili)
c. -nye -bili -hathu -ne -hlanu (Chizulu)
d. -posi -piri -tatu -nayi -shanu (Chisena)
e. -mu -biri -satu -nya -taano (Luganda)
3. Masinde komanso mawu ena oimira chinthu chimodzi amakhala ofanana kapena
ofananirako.
Zitsanzo
a. -kazi (Chicheŵa, Chitonga, Chixhosa, Chingoni)
3
b. -nthu (Chicheŵa, Chitumbuka, Chibemba)
c. -ntu (Kinyarwanda, Chizulu, Chindebele, Luganda)
d. ing‟ombe (Chibemba, Chilambia)
e. mbuzi (Chicheŵa, Chiswahili, Luganda)
f. mwana (Chicheŵa, Chitumbuka, Luganda)
g. moto (Chitumbuka, Chicheŵa, Chitonga)
h. nyumba (Ciyawo, Chiswahili, Chicheŵa)
4. Mphatikiri wa mthandizanthawi amasintha nthawi ya mneni
Zitsanzo
Nthawi yam’tsogolo Nthawi yatsopano yopitirira
a. Mwana adzafika Mwana akufika (Chicheŵa)
b. Mtoto atafika Mtoto anafika (Chiswahili)
c. Mwana achasvika Mwana akusvika (Chishona)
5. M‟ziganizo mawu amakhala pamgwirizano ndi mwininkhani (mchitantchito) kapena
pamtherankhani (mchitidwantchito).
Zitsanzo
a. Chimunthu chonenepa chagwa. (Chicheŵa)
b. Cimuntu caina capona. (Chibemba)
c. Chimuntu chakakora chadonha. (Chishona)
d. Njinga yanga yasoŵa. (Chicheŵa)
e. Njinga yandi yaluba. (Chibemba)
f. Bhizautare rangu rashaya. (Chishona)
6. Pofuna kuchulukitsa mawu monga mayina, mphatikiram‟mbuyo wazambiri amaloŵa
m‟malomwa mphatikiram‟mbuyo wa chimodzi.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri
4
a. mtu watu (Chiswahili)
b. muntu bantu (Chinguni, Luganda)
c. munhu vanhu (Chishona)
d. munthu anthu (Chicheŵa)
e. fupa mafupa (Chicheŵa)
f. liupa maupa (Ciyawo)
7. Ziyankhulo zambiri za Chibantu zimagwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo „ku-popanga
mneni wosasintha nthawi.
Zitsanzo
a. kuona (Chicheŵa)
b. kubona (Chingoni)
c. kuona (Chiswahili)
d. kubeka (Chitumbuka)
e. kulola (Ciyawo)
8. Mayina onse a mu ziyankhulozi amaikidwa mu magulu otchedwa „Magulu a mayina‟.
Zitsanzo Munthu
Dzina Gulu Chiyankhulo
a. munthu Mu-, A- (Ŵa-) (Chicheŵa)
b. mundu Ju-, (Ŵa-) (Ciyawo)
c. muntu Mu-, Ba- (Chibemba, Luganda)
d. mtu M-, Wa- (Chiswahili)
9. Pali lamulo wamba lopangira mneni wokhala ndi agwirizanitsi komanso aphatikiri ena.
Mu lamulolo, agwirizanitsi komanso aphatikiri amaphatikizidwa mwandondomeko ku
tsinde la mneni (Mjaya, 2002).
Agwirizanitisi komanso aphatikiriwo amatsatana mwadongosolo motere:
Mphatikiri wamtsutso + mgwirizanitsi wa mwininkhani + mphatikiri wa nthawi +
mgwirizanitsi wa pamtherankhani + muzu + chionjezeramneni + lembo lotsiriza
lamtsekulanjira.
5
Zitsanzo
Sitidzawaimbitsa (Chicheŵa)
Hatutawaimbisha (Chiswahili)
Mgwirizanitsi/mphatikiri/muzu
Chicheŵa
Chiswahili
1. Mphatikiri wamtsutso
si-
ha-
2. Mgwirizanitsi wa mwininkhani
ti-
tu-
3. Mphatikiri wa nthawi
-dza-
-ta-
4. Mgwirizanitsi wa pamtherankhani
-wa-
-wa-
5. Muzu
imb-
imb-
6. Chionjezeramneni
-its-
-ish-
7. Lembo lotsiriza lamtsekulanjira
-a
-a
Ziyankhulo za Chibantu zimafanana mu njira zambiri. Mfundo zili pamwambapazi ndi
zitsanzo zochepa chabe.
Ntchito
1. Kodi Chibantu ndi chiyani ?
2. Tsimikizani kuti Chicheŵa ndi chiyankhulo cha Chibantu popereka mfundo zisanu ndipo
pa
mfundo iliyonse mulembe chitsanzo chanuchanu chimodzi.
6
3. Ndi chifukwa chiyani pali kusiyana pakati pa mawu a ziyankhulo za Chibantu (monga
m‟katchulidwe ndi matanthauzo) ngakhale kuti kholo lawo lidali limodzi kalekalelo?
7
|MUTU 2|
DZINA
Kuganiza mozama
1. Tchulani mawu oitanira zinthu zomwe mukuziona pa zithunzi zili pamwambapa.
2. Kodi mawu otchulira zinthu ndi ofunika bwanji pa moyo watsiku ndi tsiku?
3. Kodi mawu mwatchulawo ndi a chiyankhulo chanji? Tsimikizirani yankho lanu.
Mawu wotchulira chinthu amatchedwa dzina. Dzina ndi mawu omwe timagwiritsa ntchito
poitanira kapena potchulira chinthu kapena ganizo lililonse.
Zitsanzo
Naphiri ulesi dambo kuvina
Lachitatu khamu manyazi tiana
Namalenga njinga nsima ufulu
Zomba amayi malungo chilengedwe
Chitumbuka phunziro chilungamo mitolo
8
Mitundu ya mayina
Mu chiyankhulo cha Chicheŵa mayina amaikidwa mu mitundu yaikulu iŵiri molingana ndi
chikhalidwe chawo. Mitunduyo ndi iyi: dzina lamwinimwini ndi dzina lopanda mwinimwini.
1. Dzina lamwinimwini
Ili ndi dzina la chinthu chapachokha (chosawanda).
Zitsanzo za mayina amwinimwini ndi monga mayina a anthu, mitundu kapena mafuko a
anthu, misewu, nyanja, mitsinje, maiko, maboma, midzi, malo, mizinda, masiku, miyezi,
Mulungu, mapiri, zigwa, milatho, ufumu, kampani, zinthu zina zopangidwa m‟fakitale,
zipembedzo, ziyankhulo, nyuzipepala, magulu, zipani, mabungwe komanso mayina a mitu ya
nyimbo, ndakatulo, nthano ndi nkhani.
Polemba mayinaŵa, timayamba ndi lembo lalikulu.
Zitsanzo
Kanyenda Malaŵi Mahewu Namalenga
Mngoni Kazuni Zomba Manyasa
Shire Sapitwa Chitonga Likuni Phala
Januwale Kazinga Lachitatu Chikhirisitu
Domasi Mpamba Nthondo Fuko
2. Dzina lopanda mwinimwini
Ili ndi dzina lotchulira zinthu zowanda (zopezeka ponseponse).
Polemba mayinaŵa, timayamba ndi lembo laling‟ono, pokhapokha ngati mayinawo
akuyamba chiganizo kapena pamene ndi mitu monga mitu ya nyimbo, ndakatulo ndi nkhani
ndiye timaŵayamba ndi lembo lalikulu.
Zitsanzo
galu mchenga udzudzu chambo
unyinji denga fisi ludzu
9
khasu chulu ufulu mfumu
magazi uchembere mwezi matenda
nyengo msonkho tsiku chipembedzo
Dzina lopanda mwinimwini limaikidwa m‟mitundu yakeyake. Mitunduyo ndi yotsatirayi.
a. Dzina la chinthu chokhudzika
Ili ndi dzina la chinthu chowanda chomwe timatha kuchiona, kuchimva ndi makutu kapena
ndi thupi kapenanso m‟mphuno kapena kuchikhudza kapenanso kuchiyeza.
Zitsanzo
mpweya nyesi mfuwu mphepo
nyenyezi chivomezi mphenzi bingu
utsi chinyezi litsiro chigumula
nthuzi mdima liwu utawaleza
mtambo chifundizi thambo fungo
b. Dzina la chinthu chosakhudzika
Ili ndi dzina la chinthu chowanda chomwe sitingathe kuchiona kapena kuchikhudza. Dzinali
ndi la zinthu za‟maganizo chabe ndipo kaŵirikaŵiri timangoona zotsatira zake.
Zitsanzo
ulemerero mwano ufulu nsanje
changu khama nkhanza chikondi
dumbo nsanje mtendere maloto
mpumulo chilungamo maganizo chibaza
mantha nthumanzi kudekha ubwenzi
c. Dzina la unyinji
Ili ndi dzina la zinthu zowanda zomwe zili pagulu lawo la zinthu zofanana.
10
Zitsanzo
1. M‟nyumbamu muli mzukutu wa makoswe.
2. Banja lawo ndi laulemu.
3. Ndagula mtolo wa nkhuni.
4. Kumsika kuli unyinji wa anthu.
5. Bongololo sadzolera mafuta pa mzinda.
6. Limana lawo ndi logwirizana.
7. Iye wasenza mkoko wa nthochi.
8. Maliya akubusa msambi wa nkhosa.
9. Mwana watenga phava la nthochi.
10. Apo pali mulu wa miyala.
11. Tidaona mzingo wa njati ku Liwonde.
12. Ubise chikwanje pa phata la nzimbe.
13. Uja ndi mpingo wa opembedza.
14. Andipatsa bere la nthochi.
15. Paja pali khwimbi la anthu.
16. Ili ndi gulu la Edzi Toto.
17. Atenga mpukutu wa mapepala.
18. Ndaona mdipiti wa galimoto za mfumu.
19. Chipani chawo chapambana chisankho.
20. Ili ndi bungwe la amayi.
d. Dzina dzina lamphukira (lachibale)
Dzina lamphukira (dzina lachibale) ndi limodzi mwa mayina ambiri opangidwa kuchokera ku
muzu kapena tsinde limodzi la mawu. Mayinaŵa amaimira maganizo osiyana kapena zinthu
zosiyana ngakhale kuti kholo lawo (muzu kapena tsinde) ndi limodzi.
Zitsanzo
Tsinde Mayina amphukira Tsinde Mayina amphukira
11
-gwa chigwa -kulu mkulu
gwero likulu
mgwetsa ukulu
-dya chakudya -tatu Utatu
madyerero Lachitatu
madyo mtatu
lima ndime yenda ulendo
dima mlendo
mlimi mwendo
ulimi
tuma mtumwi lira mliri
nthumwi maliro
mtumiki chiliro
utumiki maliralira
taya nthayo kodza mkodzo
mtaya likodzo
mataya nkhodzo
chitayo chikhodzodzo
Chenjezo
Mayina otchulira abale (monga bambo, mayi ndi mlongo) si mayina amphukira (achibale)
monga mnene ena alembi ena amalembera mu mabuku awo a malamulo a chiyankhulo.
Mudzaphunzira zambiri zokhudza mayina achibale (mayina amphukira) mu gawo la
kapangidwe ka mayina.
Ntchito za mayina
Mayina akakhala m‟ziganizo amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:
12
1. Kukhala mchitantchito (mwininkhani)
Pamene dzina lichita kanthu limatchedwa „mchitantchito‟ (mwininkhani).
Zitsanzo
a. Malunga wagwira mbala.
b. Nankhoma akuyendetsa galimoto.
c. Bambo ndi mayi anga akucheza.
2. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani)
Pamene dzina lichitidwa kanthu limatchedwa „mchitidwantchito‟ (pamtherankhani).
Zitsanzo
a. Mwana walumidwa ndi udzudzu.
b. Chikondi wamugulira mwana wake nzimbe.
c. Mnyamata wasenza mtsuko.
Pali mtundu iŵiri ya mchitidwantchito:
a. Mchitidwantchito wachindunji
Ili ndi dzina lomwe lachitidwa kanthu mwatchutchutchu ndipo ntchito imathera
mwachindunji pa dzinali.
Zitsanzo
i. Kondwani wandilembera kalata.
ii. Msipu wobiriŵira udapha mbuzi.
iii. Galu wapha bakha.
b. Mchitidwantchito wopanda chindunji
Ili ndi dzina lomwe lachitiridwa kapena lalandira kanthu.
Zitsanzo
i. Anyamata aŵatungira agogo madzi.
13
ii. Ife tamuimbira mtsogoleri wathu nyimbo.
iii. Amayi aikhwirizira mbava agalu.
3. Kukhala dzina lolandirira kanthu
Ili ndi dzina lomwe lachitiridwa kanthu ndi mchitantchito. Dzina lolandira kanthu ndi
mchitidwantchito wopanda chindunji.
Zitsanzo
a. Adzukulu aŵaputira agogo nkhondo.
b. Malani wamulembera Joni kalata.
c. Amayi aŵaphera alendo nkhuku.
4. Kukhala dzina lapadera
Ili ndi dzina lomwe limatha kufotokoza za khalidwe, ntchito kapena mtundu wa dzina linzake.
Zitsanzo
a. Zunguze, chigaŵenga, wathaŵa.
b. Ndamuona Lusungu, namwino.
c. Amboga, mlonda, ndi wamphamvu.
5. Kukhala dzina loitanira
Ili ndi dzina lomwe timagwiritsa ntchito poitana wina.
Zitsanzo
a. Masasa, thaŵa galu angakulume.
b. Wachake! Wachake! Gwira insayo.
c. Bwera kaye kuno, Tsala.
6. Kukhala mtsirizitsi
Ili ndi dzina lomwe limatsiriza ganizo la mneni, maka aneni odalira komanso aneni
othandizira. Mudzaphunzira zambiri za aneniŵa pa mutu wa mneni.
Zitsanzo
14
a. Zwide ndi Mngoni.
b. Najere si mphunzitsi.
c. Kamuzu anali mkango.
7. Kukhala msonyamalo
Ili ndi dzina lomwe limasonyeza komwe ntchito yachitikira.
Zitsanzo
a. Kumunda kwaŵirira.
b. Patsala paja pagona chinziri.
c. M‟mudzi mwathu muli ufulu.
Chenjezo
Msonyamalo kuti akhale dzina ayenera kugwira ntchito ngati dzina osati ngati muonjezi wa
malo. Mudzaphunzira za muonjezi wa malo pa mutu wa muonjezi.
8. Kukhala mchitidwantchito wa mperekezi
Dzina limatchedwa mchitidwantchito wa mperekezi ngati litsatidwa ndi mperekezi.
Zitsanzo
a. Ndinapita kuchipatala ndi mwana.
b. Kakhwesi amachokera ku Nkhotakota.
c. Kumudzi kwa Chinangwa kwagwa chilala.
Dzina likakhala mchitidwantchito wa mperekezi limagwira ntchito zosiyanasiyana mu
ziganizo monga zotsatirazi.
a. Kukhala dzina la umwini
Ili ndi dzina lomwe ndi mwini chinthu.
Zitsanzo
i. Izi ndi ng‟ombe za mfumu.
ii. Apawo ndi mizu ya kachere.
iii. Phazi la Joni latupa.
15
b. Kukhala dzina lochitira kanthu
Ili ndi dzina la chida, chiŵiya kapena chipangizo chogwiritsa ntchito pochita kanthu.
Zitsanzo
i. Usanditengere ku mtoso ngati njoka.
ii. Wapalira moto pa khasu.
iii. Kaombe wamenya mwana ndi mkwapulo.
c. Kukhala dzina la malo
Ili ndi dzina la malo omwe ntchito yachitikira.
Zitsanzo
i. Pa Domwe padachitika zoopsa.
ii. Ine ndimakhala ku Domasi.
iii. Sindingasokere mu Lilongwe.
Kapangidwe ka mayina
Pali njira zosiyanasiyana zopangira mayina mu Chicheŵa. Mayina ambiri amachita
kupangidwa potsata njira zotsatira.
1. Kuchokera ku masinde opangira mayina
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde othandiza
kupanga mayina.
Zitsanzo
a. chi- ku -nthu (chinthu)
b. zi- ku -nthu (zinthu)
c. mu- ku -nthu (munthu)
d. a- ku -nthu (anthu)
e. m- ku -tengo (mtengo)
f. mi- ku -tengo (mitengo)
16
g. mu- ku -dzi (mudzi)
h. mi- ku -dzi (midzi)
i. mwa- ku -na (mwana)
j. a- ku -na (ana)
k. dzi- ku -no (dzino)
l. ma- ku -no (mano)
2. Kuchokera ku masinde enieni a mfotokozi
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde enieni a
mfotokozi aŵa: -kazi, -muna, -ng‟ono, -kulu, -fupi, -tali, -ŵisi ndi kali.
Zitsanzo
a. m- ku -kazi (mkazi)
b. a- ku -kazi (akazi)
c. mwa- ku -muna (mwamuna)
d. cha- ku -muna (chamuna)
e. m- ku -kulu (mkulu)
f. li- ku -kulu (likulu)
g. m- ku -ng‟ono (mng‟ono)
h. u- ku -ng‟ono (ung‟ono)
i. u- ku -fupi (ufupi)
j. li- ku -fupi (lifupi)
k. u- ku -tali (utali)
l. li- ku -tali (litali)
m. chi- ku -ŵisi (chiŵisi)
n. u- ku -ŵisi (uŵisi)
o. u- ku -kali (ukali)
3. Kuchokera ku mayina ena
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mayina ena
opangidwa kale.
Zitsanzo
17
a. u- ku munthu (umunthu)
b. chi- ku mwana (chimwana)
c. cha- ku mlomo (chamlomo)
d. ma- ku ndevu (mandevu)
e. m- ku Malaŵi (Mmalaŵi)
f. a- ku Malaŵi (Amalaŵi)
g. ka- ku litsiro (kalitsiro)
h. ka- ku liŵende (kaliŵende)
i. ku- ku mitu (kumitu)
j. tsa- ku bwalo (tsabwalo)
4. Kugwiritsa ntchito njira ya mtembenuzo
Potsata njira ya mtembenuzo, mawu amtundu wina amangosinthidwa mtundu ndi ntchito
yake n‟kukhala dzina, koma kalembedwe kake sikasintha. Nthawi zina katchulidwe ka
mawu opangidwawo kamatha kusintha. Mawuwo ndi mawu achibale (mawu amphukira)
chifukwa tsinde lawo ndi limodzi.
Zitsanzo
a. gogoda (mneni) gogoda (dzina)
b. thangata (mneni) thangata (dzina)
c. sefa (mneni) sefa (dzina)
d. wakuba (mfotokozi) wakuba (dzina)
e. zokoma (mfotokozi) zokoma (dzina)
f. lachitatu (mfotokozi) Lachitatu (dzina)
g. chinunu (muonjezi) chinunu (dzina)
h. dzulo (muonjezi) dzulo (dzina)
i. patapata (mvekero) patapata (dzina)
j. lende (mvekero) lende (dzina)
k. psololo (mvekero) psololo (dzina)
l. laŵi (mvekero) laŵi (dzina)
18
Mawu amatanthauzo angapo monga „mtengo‟, „changa‟, „chitete‟, „nyenje‟ ndi „chikuku‟
asasokonezedwe ndi njirayi chifukwa sadapangidwe motere. Mawuŵa ndi ongofanana
m‟kalembedwe chabe koma sanachokere pa tsinde limodzi.
5. Kuphatiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde a aneni
Zitsanzo
a. im- ku -fa (imfa)
b. chi- ku -gwa (chigwa)
c. u- ku londa (ulonda)
d. m- ku mera (mmera)
e. ma- ku mina (mamina)
6. Kusintha lembo „a‟ lotsiriza la mneni kuti likhale „e‟, kapena „i‟ kapenanso „o‟
Zitsanzo
a. gwiriza gwiriz- (gwirize)
b. gogomola gogomol- (gogomole)
c. biba bib- (bibi)
d. shisha shish- (shishi)
e. funsa funs- (funso)
f. lamula lamul- (lamulo)
7. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni ndi kusintha lembo „a‟ lotsiriza la
mneni kuti likhale „e‟, „i‟ kapena „o‟
Zitsanzo
a. ka- zonda zond- (kazonde)
b. u- phunzitsa phunzits- (uphunzitsi)
c. m- lima lim- (mlimi)
d. chi- tseka tsek- (chitseko)
19
e. m- bereka berek- (mbereko)
8. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aonjezi
Zitsanzo
a. u- bwino ubwino
b. u- kale ukale
c. chi- kale chikale
d. cha- lero chalero
e. bwa- lero bwalero
9. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mvekero
Zitsanzo
a. m- gugu mgugu
b. m- didi mdidi
c. m- tswatswa mtswatswa
d. ma- laŵi malaŵi
e. chi- phwafu chiphwafu
10. Kuphatikiza mitundu ingapo ya mawu
Mitundu ingapo ya mawu imaphatikizidwa n‟kupanga dzina limodzi potsata njira monga
zotsatirazi:
a. Kuphatikiza mayina aŵiri
Zitsanzo
i. njoka luzi njokaluzi
ii. mwana bere mwanabere
iii. utaka fumbi utakafumbi
iv. mwini mphale mwinimphale
v. ng‟ona mtondo ng‟onamtondo
20
b. Kuphatikiza mneni ndi mloŵam‟malo
Zitsanzo
i. konda (mneni) ine (mloŵam‟malo) kondaine (dzina)
ii. funda (mneni) wekha (mloŵam‟malo) fundawekha (dzina)
iii. samba (mneni) zako (mloŵam‟malo) simbazako (dzina)
c. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni omwe amaphatikizidwa ndi
mayina
Zitsanzo
i. chi- -pha dzuŵa (chiphadzuŵa)
ii. m- komba phala (mkombaphala)
iii. ka- lavula gaga (kalavulagaga)
iv. m- taya khasu (mtayakhasa)
v. ka- siya goli (kasiyagoli)
11. Kubwerekera ku ziyankhulo zina
Chicheŵa chili ndi mayina ambiri obwerekera kuchokera ku ziyankhulo zina chifukwa
chokhala limodzi ndi anthu amitundu ina.
Pamene tibwerekera mawu, tizionetsetsa kuti mawuwo akutenga chikhalidwe cha mawu a
Chicheŵa kuti agwirizane ndi malamulo a kapangidwe, kalembedwe ndi katchulidwe ka
mawu a Chicheŵa.
Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chipwitikizi.
kachasu zenera kapitawo zenera
malinyero fodya bulu kavalo
Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chiswahili.
mkanda ndege bwana
mswachi mzungu futali
21
Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chishona.
gomo chingwa malasha
bota dondo muti
Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chiafirikanzi.
chikepe gombeza bachi
buluku komichi duku
Mu Chicheŵa muli mayina ambiri omwe tidabwereka kuchokera ku Chingerezi ndipo
zitsanzo zili m‟munsimu ndi zochepa chabe:
chidole langwani mandasi chioda kabati
nderema hule kanema beni kompyuta
sawatcha dansi thaulo uvuni mbigwani
chitofu kapu makina mpopi ferempani
makina chilesi mtchini kabati wezulo
sangweji lapukeni pulanga bauti poto
galasi nangula washala chisikiro joko
Magulu a mayina
Mayina amaikidwa mu magulu osiyanasiyana molingana ndi chikhalidwe chawo.
Tingazindikire gulu lomwe dzina lilimo pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo wosonyeza
chimodzi ndi mphatikiram‟mbuyo wosonyeza zambiri. Titha kugwiritsanso ntchito
agwirizanitsi osonyeza chimodzi ndi zambiri.
Zitsanzo
1. Aphatikiram‟mbuyo
Chimodzi Zambiri Gulu
munthu anthu Mu-, A-
chinthu zinthu Chi-, Zi-
2. Agwirizanitsi
22
Ziganizo Gulu
Mbuzi ikudya msipu. (chimodzi) I-, Zi-
Mbuzi zikudya msipu. (zambiri) I-, Zi-
Magulu a mayina mu Chicheŵa ali motere:
1. MU-, A-
Ili ndi gulu la mayina ambiri a anthu, nyama, mbalame, udindo ndi zinthu zina. Kaŵirikaŵiri
mayinaŵa amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu- kapena „m- kapenanso „mw- mu
chimodzi ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „a-‟ mu zambiri.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
munthu anthu muphwa aphwa
mbusa abusa msimbi asimbi
mdzukulu adzukulu mnansi anansi
mpongozi apongozi mphaka amphaka
mtsikana atsikana mkamwini akamwini
mmisiri amisiri mndolozi andolozi
mwana ana mwanabere anabere
mwamuna amuna msutu asutu
mwiyo amwiyo mzamba azamba
mwiri amwiri mzungu azungu
Pali mayina ena am‟gululi omwe sayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu- kapena „m-‟,
kapenanso „mw-„ mu chimodzi koma amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „a-‟ mu zambiri.
Mwachidule tinene kuti mayina onse omwe amayamba mphatikiram‟mbuyo „a-mu zambiri
ali mu gululi.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
23
buluzi abuluzi phungu aphungu
gang‟a agang‟ a chule achule
psololo apsololo dzoole adzoole
dundu adundu galu agalu
jerera ajerera lumbe alumbe
bongololo abongololo fulu afulu
kabaŵi akabaŵi kazitape akazitape
kalungusese akalungusese katumba akatumba
namwino anamwino phungu aphungu
sakwi asakwi these athese
2. MU-, MI-
Ili ndi gulu la mayina omwe kaŵirikaŵiri amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu-kapena
„m-‟ mu chimodzi ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mi-‟ mu zambiri.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
mkate mikate mpando mipando
mzinga mizinga mdzedze midzedze
mleme mileme mkono mikono
mkeka mikeka munga minga
mulungu milungu musi misi
muzu mizu mutu mitu
mpala mipala mkwamba mikwamba
mwezi miyezi mwambi miyambi
mudzi midzi mwendo miyendo
mlamba milamba mzere mizere
24
Pali mayina ena a mu gulu lomweli omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri
(ngakhale kuti anthu ena amachulukitsa mayina molakwitsa pogwiritsa ntchito
mphatikiram‟mbuyo „mi-‟).
Zitsanzo
mkonono mchenga mkodzo mkalo
moto mpweya mtedza mpovu
mwavi mseru mpola mtchetcha
mpunga mchere mwayi mtapasha
mkalo mkaka mtudzu mwazi
3. U-, MA-
Mayina ambiri a muguli ndi makhalidwe, audindo ndi ntchito zomwe anthu amagwira. Ndi
mayina ochepa kwambiri a mu gululi omwe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „u- mu
chimodzi komabe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ mu zambiri.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
uta mauta utso mautso
una mauna ulalo maulalo
ula maula ulendo maulendo
ukonde maukonde uthenga mauthenga
Kumbutso
Mayina onse omwe amayamba ndi lembo lamtsekulanjira „u-ali m‟gulu lomweli. Mayina
ambiri a m‟gululi saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri chifukwa sachulutsidwa
pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo wooneka.
Zitsanzo
25
udzu ufulu ukhondo utomoni
ufa ude utoto usemwe
ulere ulesi utaka ubwino
udzudzu ukali ulimbo utsi
ubweya uchi utyopi upandu
4. I-, ZI-
Mayina onse a m‟gululi saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri. Mayinawa
akakhala mu chimodzi timaŵaloza pogwiritsa ntchito mlozi „iyi‟ pamene akakhala mu
zambiri timaŵaloza pogwiritsa ntchito mlozi „izi‟.
Mayina ambiri a mu gululi amayamba ndi maphatikizo amtsekanjira monga aŵa: mb-, mf-,
mph-, n-, ns-, ny-, nth-, ntch-, ng-, ng‟-, nkh-, nd-, nkhw- ndi nz- (Nankwenya, 1992).
Zitsanzo
mphiri sefa zeŵe swanda
mimba nolo nthomba nsalu
mfumu nemba nkhadze nkhwidzi
mfuti mvula mvutuko ndolo
nsapato ng‟amba sansi mbimbi
ng‟ombe nyimbo mphutsi nyengo
nzimbe nkhasi mphere ndale
Kumbutso
Ndi mayina ochepa kwambiri a mu gululi omwe amayamba ndi lembo lamtsekula njira „i‟.
Zitsanzo za mayinawo ndi izi: „imbwa‟, „imvi‟, „imphe‟, „ise‟, „insa‟, „inswa‟ ndi „impso‟.
5. CHI-, ZI-
26
Mayina a m‟gululi amayamba ndi phatikizo lamtsekanjira „ch- ponena za chimodzi ndipo
amayamba ndi lembo lamtsekanjira „z-‟ mu zambiri.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
chambo zambo chala zala
chatso zatso chawe zawe
chavu zavu chaka zaka
cheke zeke chengo zengo
chenya zenya chete zete
chezi zezi cheyo zeyo
chilimba zilimba chibo zibo
chibanzi zibanzi chibakera zibakera
chiboda ziboda chiwaya ziwaya
chola zola chombo zombo
chopi zopi chumba zumba
chumbu zumbu chulu zulu
Pali mayina ena a mu gululi omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri. Ambiri
mwa mayinaŵa ndi monga mayina achikhalidwe, aziyankhulo ndi azipembedzo.
Zitsanzo
chiyero chinyamata chajira Chicheŵa
chambu chabuka chilungamo Chingoni
changu chimanga chikale Chikhirisitu
Mayina omwe amapangidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo „chi- pofuna kunyoza
kapena kukulitsa zinthu alinso mu gulu lomweli.
Zitsanzo
chimbale chimudzi chimwana chinyumba
27
chinthu chidiso chigalu chimbanu
chimunthu chidziko chimsewu chimphuno
6. LI-, MA-
Ndi mayina ochepa a mu gululi omwe amayamba ndi lembo lamtsekanjira „l‟ mu chimodzi
ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ mu zambiri.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
lamba malamba lamulo malamulo
lalanje malalanje laŵi malaŵi
lata malata lembo malembo
lirime malirime libanda malibanda
litchowa malitchowa liunde maliunde
liswazi maliswazi lipopo malipopo
liwu maliwu lifalo malifalo
loto maloto lodi malodi
lichero malichero lunje malunje
lumo malumo luso maluso
Mayina ambiri a mu gululi amayamba ndi maphatikizo amtsekanjira monga otsatira: b-, d, dz-
, f-, g-, gw-, h-, j-, kh-, p-, -ph-, ts- tch-, th- ndi v- komabe mu zambiri amayamba ndi
mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ (Nankwenya, 1992).
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
badza mabadza bere maŵere
boma maboma bungwe mabungwe
dambo madambo dambwe madambwe
diŵa maliŵa dzira mazira
fano mafano falansa mafalansa
fulufute mafulufute fuwa mafuwa
gawo magawo goŵero magoŵero
28
gwati magwati gwero magwero
hema mahema hule mahule
jalo majalo jeke majeke
joko majoko juzi majuzi
khala makala kholo makolo
pombo mapombo phasa mapasa
phesi mapesi phinde maphinde
khosi makosi khutu makutu
tchika machika tchimo machimo
tchingo machingo tchotchololo matchotchololo
thabwa matabwa thenga mathenga
thole matole thuza matuza
tsamba masamba tsekera masekera
tsinde masinde tsoka masoka
vimbo mavimbo vuto mavuto
vuwo mavuwo vwende mavwende
Akatswiri azaziyankhulo amakhulupirira kuti kalelo mayina a Chicheŵa ambiri a gululi
ankayamba ndi lembo lamtsekanjira „l‟ chifukwa mayina anzawo a m‟ziyankhulo zina za
Chibantu, monga Ciyawo, akuyambabe ndi lembo „l‟ mpaka lero.
Zitsanzo
Chicheŵa Ciyawo
fungo liungo
dimba litimbe
dazi lulasi
khosi lukosi
Pali mayina ambiri a m‟gululi omwe amayamba ndi „ma‟ koma sasonyeza kuti ali mu
chimodzi kapena mu zambiri.
Zitsanzo
29
manyazi malodza malungo mafinya madzi mapira
mapeto malonda mafuta makata mawu masanje
mala mamba mame maale maseŵe masano
madyo majiga malire manda malovu mang‟a
mantha manthova mayere mavuvu mazizi matsire
7. KA-, TI-
Mayina a m‟gululi amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ka-mu chimodzi ndipo amayamba
ndi mphatikiram‟mbuyo „ti- mu zambiri. Aphatikiram‟mbuyo „ka- ndi „ti- a mayina a
m‟gululi amasonyeza kuchepetsa zinthu („ka-‟ mu chimodzi ndipo „ti-‟ mu zambiri).
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri
kamunthu tianthu kamphaka tiamphaka
kamuzu timizu kamwana tiana
kanthu tinthu kaphiri timapiri
kakafula tiakafula kamudzi timidzi
kambuzi timbuzi kachingwe tizingwe
kadiso timaso kalamulo timalamulo
Pamene tifuna kuika mu zambiri dzina la mu gululi, mpofunika kuchulukitsa kaye dzinalo
(ngati limachulukitsidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo) osati kungogwiritsa ntchito
mphatikiram‟mbuyo „ti-‟ yekha basi.
Zitsanzo
Chimodzi Zambiri
kagalu tiagalu (osati „tigalu‟)
kamudzi timidzi (osati „timudzi‟)
kachulu tizulu (osati „tichulu‟)
30
kadzino timano (osati „tidzino‟)
kachingwe tizingwe (osati „tichingwe‟)
Mayina ena a mu gulu la LI-, MA- omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri
amatheka kukhala a gululi mu zambiri zokha pamene mphatikiram‟mbuyo „ti-
waphatikizidwa ku mayinawo.
Zitsanzo
timalodza timafinya timadzi timapira timalonda
timafuta timawu timasanje timamba timame
timaseŵe timalire timalovu timanthova timaye
Chenjezo
Pali mayina ena omwe amayamba ndi phatikizo „ka kapena „ti‟ mu chimodzi koma si a
m‟gululi chifukwa „ka‟ kapena „ti‟ yemwe amayamba naye si mphatikiram‟mbuyo
wochepetsa. Choncho si bwino kungoganiza mwachizoloŵezi kuti mayina oyamba ndi „ka‟
kapena „ti‟ ali m‟gululi.
Zitsanzo
kalonga kapulosi kandunde kapolo kasoze
kazembe kalata kanyimbi kasupe kabudula
tiyi timba tirigu timba tikwi
8. „KU-‟ KU MNENI
Ili ndi gulu la mayina omwe adapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku-ku tsinde la
mneni.
Zitsanzo
kufa kuvina kuvina kuthamanga kulima
kudza kuphika kusuta kuseka kutsekula
kumva kupherera kuyenda kuyendayenda kuthandiza
kugwa kuvala kulera kupemphera kupalira
kupha kulota kufuntha kutsanzika kuphunzira
31
9. Msonyamalo
Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo
osonyeza malo „ku-‟, „pa-‟ ndi „mu-‟ ku mayina ena.
Gululi limagaŵidwa mu mitundu yakeyake itatu molingana ndi aphatikiram‟mbuyo opanga
mayina. Mitunduyo ili motere :
a. Msonyamalo Ku-
Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo
wosonyeza malo „ku-‟ ku mayina ena.
Zitsanzo
kumunda kumadzi kubwalo
kumudzi kutchire kunyanja
kumutu kudimba kumadzi
b. Msonyamalo Pa-
Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo
wosonyeza malo „pa-‟ ku mayina ena.
Zitsanzo
pakhomo pamwendo pachulu
pambali patsogolo pambuyo
padenga pamtsetse pamoto
c. Msonyamalo Mu-
Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo
wosonyeza malo „mu-‟ (lembo lamtsekulanjira „u‟ limachotsedwa) ku mayina ena.
Zitsanzo
m‟kamwa m‟magazi m‟nyumba
m‟mtengo m‟tchire m‟thupi
m‟phanga m‟dzenje m‟chipanda
32
Ntchito
1. Tchulani mitundu yaikulu iŵiri ya mayina ndipo pa mtundu uliwonse mupereke zitsanzo
zitatu.
2. Tchulani mitundu ina iliyonse itatu ya mayina opanda mwinimwini ndipo pa mtundu
uliwonse mupereke zitsanzo zitatu.
3. Kodi mayina omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi akugwira ntchito
zanji?
a. Gwaba, bwera kuno.
b. Mwana uja safuna kutsutsika.
c. Thumba la tambe amasula ndi tambe amene.
4. Perekani chitsanzo chimodzi (m‟chiganizo chimodzi) cha:
a. Mchitidwantchito wa chindunji.
b. Mchitidwantchito wopanda chindunji.
5. Perekani zitsanzo zitatu za mayina amphukira (achibale) ndipo mufotokoze momveka
bwino
momwe mayinawo adapangidwira.
6. Tchulani njira ziŵiri zodziŵira gulu la dzina mu Chicheŵa. Pa njira iliyonse, perekani
zitsanzo
ziŵiri zotsimikizira yankho lanu.
7. Perekani zifukwa ziŵiri zotsimikizira kuti mayina „khate‟ ndi „lirime‟ ali mu gulu la Li-,
Ma-.
8. Kodi agwirizanitsi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi akugwirizana
ndi
mayina a mu magulu ati?
a. Chati deru chaopsa mlenje.
b. Aumwa asanadye chilichonse.
c. Ziliko n‟kulinga utatosa kudzenjeko.
9. Perekani zitsanzo za mayina omwe ali mu magulu otsatira (mayina atatu pa gulu lililonse).
a. Mu-, A-
33
b. Ka-, Ti-
c. Chi-, Zi-
10. Kodi mayina otsatira ali mu magulu ati a mayina?
kundende nyambo khoka
mkaka cheyo patsanja
kusangalala mneni umasiye
11. Kodi mayina otsatira akanakhala a Chicheŵa, mukanaŵaika mu magulu ati a mayina?
Perekani
zifukwa zomwe mukanachitira tero.
utandi lizwe mboga
chimiti mphangwa nkosi
jalawe lesa mtoto
12. Fotokozani momveka bwino momwe mayina ali m‟munsimu adapangidwira
mkazi ukapolo chizimalupsa
mudzi mkumbaleza Malaŵi
loŵe kamwana chibale
chipere mwanamphepo msemamitondo
14. Lembani njira zinayi zoonetsa mmene mayina opanda mwinimwini amapangidwira
kuchokera
ku mitundu ina ya mawu ndipo pa njira iliyonse mupereke zitsanzo zitatu.
15. Pangani mayina kuchokera ku aneni otsatiraŵa: londa, fupa, piringidza, dula ndi zika.
16. Pangani mayina asanu pogwiritsa ntchito njira ya mtembenuzo.
17. Perekani zitsanzo za mayina omwe chiyankhulo cha Chicheŵa chidabwereka kuchokera
ku
ziyankhulo zotsatirazi (zitsanzo zitatu pa chiyankhulo chilichonse): Chingerezi,
Chipwitikizi
ndi Chiswahili.
34
35
|MUTU 3|
MLOŴAM‟MALO
Kuganiza mozama
1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.
36
2. Kodi zochitika zomwe mwafotokozazo zimachitika chifukwa chiyani?
Mloŵam‟malo ndi mawu omwe amaima kapena amalowa m‟malo mwa dzina.
Chitsanzo
1. Dalitso ndi mtsikana ndipo Dalitso amakonda kuvina.
M‟chitsanzochi dzina loti „Dalitso‟ labwerezedwa ndipo titha kusiya lobwerezedwalo
polemba mawu woti „iye‟ kuti aloŵe m‟malo mwake motere:
2. Dalitso ndi mtsikana ndipo iye amakonda kuvina.
Mawu woti „iye‟ m‟chiganizo (2) ndi mloŵam‟malo chifukwa aima m‟malo mwa
dzina, „Dalitso‟.
Mitundu ya aloŵam’malo
Pali mitundu yosiyanasiyana ya aloŵam‟malo ndipo ili motere:
1. Mloŵam‟malo wa dzina lakelake
Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amaimira woyankhula kapena womvetsera kapenanso
wonenedwa (wokambidwa). Mloŵam‟malo wa dzina lakelake ali ndi mitundu yakeyake itatu
yotsatirayi:
a. Mloŵam’malo wa kalozamwini
Uyu ndi mloŵam‟malo woimira woyankhula kapena oyankhula. Munthu akamayankhula,
amadziloza yekha ndi chala chamkombaphala. Kuteroko n‟kuloza mwini.
Zitsanzo
i. Kodi mukunena ine?
ii. Ife tipita ku Sani.
Aloŵam‟malo a kalozamwini alipo aŵiri: ine ndi ife.
37
b. Mloŵam’malo wa kalozamnzako
Uyu ndi mloŵam‟malo woimira amene akumvetsera zomwe wina akunena. Mloŵam‟maloyu
amalozedwa ndi yemwe akuyankhula naye.
Zitsanzo
i. Iwe sumva kamodzi.
ii. Ndikuyankhula ndi inu.
Aloŵam‟malo a kalozamnzako alipo aŵiri: „iwe ndi inu.
c. Mloŵam‟malo wa kalozawina
Uyu ndi mloŵam‟malo woimira amene akunenedwa (okambidwa).
Zitsanzo
i. Iye amadzikonda kwambiri.
ii. Taŵaona iwo akudya nzimbe.
Aloŵam‟malo a kalozawina alipo aŵiri: iye ndi iwo.
2. Mloŵam‟malo wa umwini
Mloŵam‟malo wa umwini ndi mawu wokamba zaumwini ndipo amapangidwa kuchokera ku
masinde aumwini.
Zitsanzo
a. Wanga wabwera dzulo.
b. Ndationa tanu tikudya msipu.
c. Lathu lapezeka.
d. Icho ndi chako.
e. Zanga zili paphiri.
3. Mloŵam‟malo wamgwirizano
Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amapangidwa kuchokera ku masinde omwe amasonyeza
mgwirizano: „-mene‟ kapena „-mwe‟ ndi „-tere‟.
38
Zitsanzo
a. Amene akufuna, abwere.
b. Atenga chomwe anakuuza.
c. Sindifuna kuona zotere.
4. Mloŵam‟malo woloza
Mloŵam‟malo uyu ndi mawu omwe amagwiritsidwa ntchito poloza ndipo amapangidwa
kuchokera ku masinde oloza.
Aloŵam‟malo ena oloza amachokera ku mawu ena molingana ndi gulu la dzina lomwe
mloŵam‟maloyo akuimira.
Zitsanzo
a. Paja pali msipu wabwino.
b. Ndipatse ichi osati icho.
c. Ndikufuna ako kabisala apo.
5. Mloŵam‟malo wodzichitira
Uyu ndi mloŵam‟malo woimira yemwe wagwira ntchito, ndipo ntchitoyo imamubwerera
woichitayo. Mloŵam‟malo wodzichitira amapangidwa kuchokera kutsinde „-kha‟.
Tingamuzindikire mloŵam‟maloyu chifukwa mneni wake amakhala ndi mphatikiri „-dzi-‟.
Zitsanzo
a. Wadzimenya yekha.
b. Musandifunse ine, mudzifunse nokha.
c. Udzimvere wekha.
6. Mloŵam‟malo wotsimikiza (wotsindika)
Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amatsimikiza (amatsindika) zomwe mloŵam‟malo wina
wachita kapena wachitiridwa. Mloŵam‟malo wotsimikiza amatsatidwa ndi
mloŵam‟malo yemwe wachita kapena wachitidwa kanthu.
Mloŵam‟malo wotsimikiza amatheka kupangidwa kuchokera ku masinde monga „-mene
kapena „-mwe‟ ndi „-ni‟.
39
Zitsanzo
a. Iwe amene sungandimenye.
b. Ndi iye yemwe waba ndalamazo.
c. Ine ndemwe ndaonana ndi bwana.
d. Iye mwini wandifunsa funsolo.
7. Mloŵam‟malo wofunsa
Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amagwiritsidwa ntchito pofunsa ndipo amapangidwa
kuchokera ku masinde ofunsa otsatira: „-ti‟, „-tani‟, „-ngati‟ ndi „yani‟.
Zitsanzo
a. Mwatenga ziti?
b. Ukufuna zotani?
c. Ndi wotani waba nkhuku zanu?
d. Abwera angati?
e. Ndi wayani akubwera apo?
8. Mloŵam‟malo wochuluka
Uyu ndi mloŵam‟malo wosonyeza kuchuluka kwa zinthu.
Mloŵam‟maloyu ali ndi mitundu yakeyake itatu:
a. Mloŵam‟malo woŵerenga
Mloŵam‟maloyu amapangidwa kuchokera ku masinde a maŵerengo -modzi‟, „-ŵiri‟,
„tatu‟, „-nayi‟ ndi „-sanu‟.
Zitsanzo
i. Ndadya ziŵiri zokha.
ii. Mundigulireko zitatu.
iii. Asanu apulumuka pangozi.
b. Mloŵam‟malo wogaŵa
Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe ndi mawu opangidwa kuchokera ku „masinde‟ aŵiri -
li‟ ndi -nse‟. Mloŵam‟malo wopangidwayo amalembedwa mophatikiza ngati mawu
amodzi.
40
Zitsanzo
i. Aliyense ndi mnzanga m‟nyumbamo.
ii. Kalikonse kali ndi nthawi.
iii. Mutha kundipatsa chilichonse.
c. Mloŵam‟malo wopatula
Mloŵam‟maloyu ndi mawu omwe amapangidwa kuchokera ku masinde -chepa‟, -
ngapo‟, „-mbiri‟, „-na‟ ndi „-nse‟ ndipo amakamba za zinthu zomwe zili pagulu.
Zitsanzo
i. Ndigaŵireniko zochepa zokha.
ii. Angapo abwera kale.
iii. Ambiri tikondwera mwa Yesu.
iv. Wina wafika kale.
v. Udye zonse.
Ntchito za aloŵam’malo
Aloŵam‟malo amaima m‟malo mwa dzina choncho amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe
mayina amagwira m‟ziganizo. Aloŵam‟malo amagwira ntchito zotsatirazi:
1. Kukhala mchitantchito (mwininkhani)
Pamene mloŵam‟malo wachita ntchito amatchedwa mchitantchito.
Zitsanzo
a. Iwe wakomba mafuta anga.
b. Ine ndimakonda mtendere.
c. Atatu alephera mayeso.
d. Wanga wabwera.
e. Uja wapambana mpikisano.
2. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani)
Pamene mloŵam‟malo wachitidwa ntchito, amatchedwa mchitidwantchito.
41
Zitsanzo
a. Ife tamuona iye lero.
b. Iye amakonda icho.
c. Ine ndamugulira iye malaya.
Aloŵam‟malo amchitidwantchito alipo a mitundu itatu iyi: mchitidwantchito wachindunji,
mchitidwantchito wopanda chindunji komanso mchitidwantchito wa mperekezi.
a. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wachindunji
Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wachindunji ngati ntchito ya mneni yathera
kapena yachitikira pa iye.
Zitsanzo
i. Malita wagula izi.
ii. Chilipaine adatenga zanga.
b. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wopanda chindunji
Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wopanda chindunji ngati ntchito ya mneni
siidachitikire pa iye molunjika koma mloŵam‟maloyo amangokhudzidwa chabe ndi
ntchitoyo.
Zitsanzo
i. Mnzanga adamugulira iye zovala.
ii. Takuphikirani inu nyamayi.
Mloŵam‟malo „iye‟ sakukhudzidwa mwachindunji poti ntchito yogula idathera
mwachindunji pa „zovala‟. Chimodzimodzi mloŵam‟malo „inu‟ sakukhudzidwa
mwachindunji poti ntchito yophika idathera mwachindunji pa „nyama‟.
c. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wa mperekezi
Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wa mperekezi ngati atsatidwa ndi mperekezi.
Zitsanzo
42
i. Bwerani kwa ine, ananu.
ii. Ndakumana ndi iye kuchitsime.
3. Kukhala mtsirizitsi wa mneni
Mloŵam‟malo amakhala mtsirizitsi wa mneni pamene akutsiriza ganizo la mneni
wodalira amene akakhala payekha satha, kupereka ganizo lomveka.
Zitsanzo
a. Ndi uja wakhala pansi.
b. Si ine mlendo kuno.
Mu chiganizo choyamba mloŵam‟malo „uja‟ akutsirizitsa ganizo la mneni „ndi‟ yemwe
sangaime payekha kuti apereke ganizo lomveka. Chimodzimodzi mloŵam‟malo „ine‟ mu
chiganizo chachiŵiri akutsiriza ganizo la mneni „si‟ yemwe payekha sangapereke ganizo
lomveka.
4. Kuitanira
Mloŵam‟malo amagwira ntchito yoitanira pamene akuitana wina.
Zitsanzo
a. Inu, bwerani pano.
b. Katunge madzi m‟mtsuko, iwe.
5. Kukhala mawu ochitira kanthu
Uyu ndi mloŵam‟malo amene waima m‟malo mwa chida, chiŵiya kapena chipangizo
chogwiritsidwa ntchito pochita kanthu.
Zitsanzo
a. Mwale wamenya mwana ndi ichi.
b. Iye adzabwera pa yanga.
43
Ntchito
1. Kodi „mloŵam‟malo‟ ndi chiyani?
2. Tchulani mitundu itatu ya mloŵam‟malo wa dzina lakelake.
3. Tchulani mitundu isanu iliyonse ya aloŵam‟malo ndipo pa mtundu uliwonse
mupereke chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.
4. Longosolani ntchito zisanu za aloŵam‟malo ndipo pa ntchito iliyonse mupereke
chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.
5. Lembani aloŵam‟malo a chimodzi ndi zambiri kuchokera ku masinde ali m‟munsimu
potsata magulu a mayina.
Gulu la dzina Tsinde Mloŵam’malo Mloŵam’malo
(Chimodzi) (Zambiri)
Mu-, A- -nga wanga anga
Chi-, Zi- -mwe ___________ ___________
I-, Zi- -tere ___________ ___________
Ka-, Ti- -nse ___________ ___________
U-, Ma- -tatu ___________ ___________
Li-, Ma- -thu ___________ ___________
6. Tchulani ntchito za mloŵam‟malo aliyense yemwe ali ndi mzere kunsi kwake mu
ziganizo zotsatira.
a. Ine ndadya nsomba lero.
b. Mukufuna zingati?
c. Icho ndi cha amayi anga.
d. Mubweretse kuno zinayi zokha.
e. Amene sabwera pano sindimuona.
44
45
|MUTU 4|
MFOTOKOZI
Kuganiza mozama
1. Tchulani mayina a zinthu zomwe mukuziona pamwambapa.
2. Longosolani momveka bwino kaonekedwe kapena kakhalidwe ka zinthu zomwe
mwazitchula mayina mu (1) pofuna kuzisiyanitsa (potengera zomwe mukuziona).
3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „fotokoza‟.
Mfotokozi ndi mawu omwe amatidziŵitsa (amafotokoza) zambiri za dzina kapena
mloŵam‟malo.
Chitsanzo
Mnyamata wamtali wavala malaya wofiira.
46
M‟chitsanzochi, mayina ndi „mnyamata‟ ndi „malaya‟ ndipo mawu omwe akutifotokozera
zambiri za mayinaŵa ndi „wamtali‟ ndi „wofiira.‟ Choncho „wamtali‟ ndi „wofiira‟ ndi
afotokozi. Mawuŵa akufotokoza zambiri za maonekedwe a „mnyamata‟ ndi „malaya‟.
Mitundu ya afotokozi
Afotokozi amaikidwa m‟mitundu yosiyanasiyana yotsatirayi:
1. Mfotokozi wa maonekedwe
Mfotokoziyu amanena za maonekedwe a chinthu (mtundu kapena msinkhu). Mfotokoziyu
amapangidwa kuchokera ku masinde enieni a mfotokozi, mayina komanso aneni ena.
Zitsanzo
a. Munda wake ndi waukulu.
b. Ndili ndi mwana wamtali.
c. Msipu wobiriŵira unapha mbuzi.
d. Watenga zake zoyera ndi zachikasu.
2. Mfotokozi wa mkhalidwe
Mfotokoziyu amanena za khalidwe la dzina kapena mloŵam‟malo. Mfotokoziyu
amapangidwa kuchokera ku mayina, aneni, aonjezi ndi mvekero.
Zitsanzo
a. Iwo akumana ndi anthu achifwamba.
b. Atatu achiwewe aluma mbuzi.
c. Munthu wakuba sakondedwa.
d. Ena abwino sakhalitsa padziko.
e. Kamphepo kayaziyazi kakuwomba.
3. Mfotokozi wa umwini
Uyu ndi mfotokozi yemwe amasonyeza umwini ndipo amapangidwa pophatikiza
aphatikiram‟mbuyo ku masinde a umwini.
Zitsanzo
a. Uja ndi mwana wanga.
47
b. Kuimba kwake kwandisangalatsa.
c. Galu wako ndi waukali.
d. Dziko lathu ndi lamtendere.
4. Mfotokozi woloza
Uyu ndi mfotokozi yemwe timagwiritsa ntchito poloza dzina. Afotokozi ena oloza
amapangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde oloza n‟kupanga alozi.
Zitsanzo
a. Khasu ili ndi la amayi.
b. Chala ichi chatupa.
c. Pamudzi pano pali.
d. Ndamuona mwana uja.
5. Mfotokozi wochuluka
Mfotokozi uyu amasonyeza kuchuluka kwa zinthu. Mfotokozi uyu ali ndi mitundu
yakeyake itatu iyi:
a. Mfotokozi woŵerenga
Mfotokoziyu amaŵerenga mayina kapena aloŵam‟malo ndipo amachokera ku
masinde a maŵerengo „-modzi‟, „-ŵiri‟, „-tatu‟, „-nayi‟ ndi „-sanu‟.
Zitsanzo
i. Ndadya mbamu ziŵiri.
ii. Iye watsala madzi amodzi.
iii. Ana asanu abwera kale.
iv. Ndikufuna zinthu zitatu.
b. Mfotokozi wogaŵa
Mfotokoziyu amakamba za mayina kapena aloŵam‟malo omwe ali pagulu
pawokhapawokha. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera kutsinde „-li-nse‟ ndipo
amalembedwa ngati mawu amodzi.
Zitsanzo
48
i. Abwere wina aliyense.
ii. Nkhuni iliyonse pamtolopo ndi yaiŵisi.
iii. Mundigawire chimanga chilichonse.
c. Mfotokozi wochuluka wopatula
Mfotokoziyu amakamba za kuchuluka kwa zinthu posafotokoza mwatchutchutchu
chiŵerengero chake. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde -chepa‟, -
mbiri‟,
-ngapo‟, „-nse‟ ndi „-na‟.
Zitsanzo
i. Ndadya ntchochi zochepa.
ii. Ana ambiri abwera kale.
iii. Zinthu zingapo zasoŵa.
iv. Nkhuku zonse zafa.
v. Ana ena samva kamodzi.
6. Mfotokozi wa mgwirizano
Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde a mgwirizano „-mene‟ ndi „-mwe‟.
Zitsanzo
a. Munthu amene waba sindinamuone.
b. Ili ndi buku lomwe ndimafuna.
c. Ophunzira omwe akhoza mayeso akusangalala.
d. Undiuze chinthu chimene chikukuvuta.
7. Mfotokozi wofunsa
Mfotokoziyu ndi mawu wofunsira omwe amafuna kudziŵa zambiri za dzina kapena
mloŵam‟malo. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde ofunsira aŵa: -tani‟,
-ti‟,
-nji‟, „-yani‟ ndi „-ngati‟.
Zitsanzo
a. Mwagula nkhuku zingati ku Songani?
b. Ndi galu wayani waluma mwana?
49
c. Aŵa ndi makhalidwe anji?
d. Kodi iye wagwetsa mtengo uti?
e. Ukufuna zinthu zotani?
Kapangidwe ka afotokozi
Mu gawo lino muphunzira njira zopangira afotokozi mu Chicheŵa. Afotokozi amapangidwa
pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde kapena mawu osiyanasiyana. Njirazo zili motere:
1. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde osiyanasiyana
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde
osiyanasiyana.
Mawu opangidwawo amayenera kugwiritsidwa ntchito mu ziganizo pokamba zambiri za
dzina kuti akhaledi afotokozi chifukwa akakhala paokha amakhala aloŵam‟malo.
Zitsanzo
a. zi- ku tsinde lamaŵerengo monga „-tatu‟ (Zinthu zitatu zasoŵa.)
b. a- ku tsinde lamaŵerengo monga „-sanu‟ (Ana asanu akuseka.)
c. cha- ku tsinde laumwini monga „-thu‟ (Chinthu chathu chilipo.)
d. wa- ku tsinde laumwini monga „-ke‟ (Ndamuona mwana wake.)
e. ka- ku tsinde lolozera monga „-ja‟ (Ndifuna kanthu kaja.)
f. i- ku tsinde lolozera monga „-no‟ (Akumanga nyumba ino.)
g. li- ku tsinde lofunsira monga „-ti‟ (Ukufuna buku liti?)
h. ko- ku tsinde lofunsira monga-tani‟ (Mwagula kanthu kotani?)
i. ye- ku tsinde laubale monga „-mwe‟ (Agula kapu yomwe umafuna.)
j. li- ku tsinde laubale monga „-mene‟ (Ndione khasu limene wagula.)
k. a- ku tsinde lopatula monga „-ngapo‟ (Anthu angapo avulala pangozi.)
l. e- ku tsinde lopatula monga „-na‟ (Amalawi ena alibe mwambo.)
2. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde enieni a mfotokozi
50
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo amaphatikizo aŵiri osiyanasiyana amaphatikizidwa ku
masinde enieni a mfotokozi aŵa: -kazi‟, -muna‟, -fupi‟, -tali‟, -ng‟ono‟, -kulu‟, -
kali‟ ndi „-ŵisi‟.
Zitsanzo
a. wam- ku -kazi (munthu wamkazi)
b. kaka- ku -muna (kamwana kakamuna)
c. zazi- ku -fupi (zovala zazifupi)
d. lali- ku -tali (phiri lalitali)
e. tati- ku -ng‟ono (tinthu tating‟ono)
f. aa- ku -kulu (malo aakulu)
g. wau- ku -kali (galu waukali)
h. chachi- ku -ŵisi (chipatso chachiŵisi)
3. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mayina
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mayina.
Zitsanzo
a. wa- ku nkhuli (mwana wankhuli)
b. a- ku chitsulo (mazenera achitsulo)
c. cha- ku litsiro (chinthu chalitsiro)
d. za- ku ukhondo (zovala zaukhondo)
e. ya- ku ulesi (ng‟ombe yaulesi)
f. ka- ka mwano (kamwana kamwano)
g. ta- ku ulere (tinthu taulere)
h. la- ku mphamvu (dzanja lamphamvu)
4. Kuchokera ku aneni
Pofuna kupanga afotokozi kuchokera ku aneni, timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo
osiyanasiyana (molingana ndi agwirizanitsi a mayina) ku aneni osasintha nthawi (omwe
amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku- ku aneni) kenako
51
aphatikiram‟mbuyo „aku-amaloŵererana n‟kupanga lembo lamtsekulanjira „o‟ (Mtenje,
1986).
Zitsanzo
akuyera akuyera oyera (malaya oyera)
chakuipa chakuipa choipa (chinthu choipa)
wakumvera wakumvera womvera (mwana womvera)
Komabe pofuna kuti zinthu zimveke mosavuta, alembi ena amati potsata njirayi
timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni n‟kupanga afotokozi. Iwo
amapereka zitsanzo monga izi:
a. wo- ku phweka (wophweka)
b. o- ku kongola (okongola)
c. cho- ku vuta (chovuta)
d. zo- ku phika (zophika)
e. yo- ku phweka (yophweka)
f. ko- ku limba (kolimba)
g. to- ku fewa (tofewa)
h. lo- ku pyapyala (lopyapyala)
5. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aonjezi
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku aonjezi.
Zitsanzo
a. wa- ku kuno (munthu wakuno)
b. a- ku m‟kati (malaya am‟kati)
c. ya- ku dzulo (nkhani yadzulo)
d. la- ku panja (tsache lapanja)
e. ka- ku bwino (kanthu kabwino)
f. ta- ku msanga (tinthu tamsanga)
g. cha- ku kale (chikho chakale)
h. za- ku lero (nyimbo zalero)
52
6. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mimvekero
Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mimvekero.
Zitsanzo
a. la- ku mbuu (dothi lambuu)
b. ka- ku see (kathupi kasee)
c. za- ku zii (nkhani zazii)
d. cha- ku gwede (chitsa chagwede)
e. ka- ku yeziyezi (kamphepo kayeziyezi)
f. a- ku psuu (maso apsuu)
g. ya- ku noninoni (nyama yanoninoni)
h. wa- ku wofuwofu (mpando wawofuwofu)
Kusiyana ndi kufanana kwa mloŵam’malo ndi mfotokozi
Pali mfundo zingapo zomwe zimasonyeza kusiyana ndi kufananiranako kwa mloŵam‟malo
ndi mfotokozi. Kusiyana kwa mloŵam‟malo ndi mfotokozi ndi koti mloŵam‟malo ndi mawu
omwe amaima m‟malo mwa dzina pamene mfotokozi ndi mawu omwe amakamba zambiri za
dzina kapena mloŵam‟malo. Pamalo pamene pachotsedwa dzina mpamene mloŵam‟malo
amakhalapo. Dzina lomwe mloŵam‟malo amaimira limachotsedwa ndipo silimaonekanso.
Komatu tikamakamba za mfotokozi, dzina limafunika kuti lioneke kuti mfotokoziyo agwire
ntchito yake pa dzinalo. Mfotokozi amatha kukambanso zambiri za mloŵam‟malo.
Zitsanzo
1 a. Wanu wabwera dzulo. (mloŵam‟malo)
b. Mwana wanu wabwera dzulo. (mfotokozi)
2 a. Ndagula zitatu. (mloŵam‟malo)
b. Ndagula mbuzi zitatu. (mfotokozi)
3 a. Ichi ndi chabwino (mloŵam‟malo)
b. Chingwe ichi ndi chabwino (mfotokozi)
53
Kufananiranako kwa mloŵam‟malo ndi mfotokozi ndi koti mitundu yambiri ya
mloŵam‟malo ndi yomweyonso ya mfotokozi. Mitunduyo ndi monga yaumwini, yochuluka,
yofunsa, yoloza ndi yamgwirizano.
Zitsanzo
1 a. Lathu ndi lokongola. (mloŵam‟malo waumwini)
b. Dziko lathu ndi lokongola. (mfotokozi waumwini)
2 a. Ndaona asanu. (mloŵam‟malo woŵerenga)
b. Ndaona anthu asanu. (mfotokozi woŵerenga)
3 a. Kodi iye wagula zotani? (mloŵam‟malo wofunsa)
b. Kodi iye wagula zinthu zotani? (mfotokozi wofunsa)
4 a. Uyu samva kamodzi. (mloŵam‟malo woloza)
b. Mnyamata uyu samva kamodzi. (mfotokozi woloza)
5 a. Munthu yemwe wabwera si mnzanga. (mloŵam‟malo wamgwirizano)
b. Yemwe wabwera si mnzanga. (mfotokozi wamgwirizano)
Chenjezo
Aloŵam‟malo a dzina lakelake akatsatana ndi mayina amaoneka ngati afotokozi chifukwa
amakhala pamalo pomwe afotokozi amakhala. Aloŵam‟malo ameneŵa amakhalabe
aloŵam‟malo osati afotokozi.
Kumbutso
Ena amaganiza kuti dzina likangochotsedwa ndiye kuti nthawi yomweyo mfotofozi (mawu
wokamba zambiri za dzinalo) amasanduka dzina kapena mloŵam‟malo monga zimakhalira
mu Chingerezi. Izi sizili choncho; mfotokoziyo amakhalabe mfotokozi chifukwa Chicheŵa
chili ndi khalidwe lotaya mchitantchito kapena mchitidwantchito.
Zitsanzo zabwino za afotokozi otere ndi omwe amapangidwa kuchokera ku mayina, aneni,
aonjezi ndi masinde enieni a mfotokozi.
Chitsanzo
Munthu wakufa sadziŵika.
54
M‟chiganizochi mfotokozi ndi mawu woti „wakufa‟ chifukwa akukamba zambiri za dzina
„munthu‟. Tikachotsa dzina loti „munthu‟, titsala ndi mfotokozi „wakufa‟. Mawu woti
„wakufa‟ akhalabe mfotokozi chifukwa akukamba zambiri za dzina lomwe latayidwa.
Mphatikiram‟mbuyo „wa-mu „wakufa‟ akutsimikiza kuti mawuŵa akukamba za mawu ena
omwe ali nawo pamgwirizano ngakhale taŵachotsa.
Zitsanzo zina
a. Amoyo salekana.
b. Wabwino ali kuti?
c. Wokongola sanyada.
d. Wachitatu n‟kapasule.
e. Chamuluma ndi chakuda.
Kumbutso
Munaphunzirapo njira yopangira mayina ya mtembenuzo. Afotokozi ena akagwiritsidwa
ntchito nthawi yaitali kwambiri popanda mayina awo, amatha kusanduka mayina kupyolera
mu njira ya mtembenuzo.
Afotokozi ena omwe anasanduka mayina kupyolera mu njira ya mtembenuzo ndi monga awa:
chakudya zovala oipa cholinga cham‟mimba
chapakhosi zovuta zabwino zoona ophunzira
cholembera chakudza choyala chakumwezi lolemba
Kumbutso
Afotokozi angapo okamba za dzina limodzi amatha kutsatana mwadongosolo m‟chiganizo
chimodzi.
Zitsanzo
1. Mbuzi zakuda zonse zisanu zafa.
2. Mwana wanu wamtali wofatsa uja ndi wamwano.
3. Sindinaonepo galu wamkazi wachizungu wokalamba chonchi.
Ntchito
55
1. Tchulani mitundu isanu ina iliyonse ya afotokozi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
2. Fotokozani mwachidule njira zitatu zopangira afotokozi ndipo pa njira iliyonse mupereke
chitsanzo chimodzi.
3. Longosolani momwe afotokozi otsatira adapangidwira.
a. Mwana wachipongwe walangidwa.
b. Galu wakuda wagwidwa ndi fisi.
c. Anthu anayi apita kale kumudzi.
d. Atsikana amakono ali ndi mwayi wophunzira.
e. Nsomba zanga zabedwa.
f. Anenazawo wagula nsalu yolimba.
g. Aphunzitsi athu amakonda nyimbo zakale.
h. Nyerere n‟kachilombo kakang‟ono.
4. Tchulani mitundu ya afotokozi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatira.
a. Kuthandiza munthu wolumala ndi chinthu chabwino kwambiri.
b. Nsalu yanu yasoŵa.
c. Galu yemwe amaba nkhuku zanga ndi uyu.
d. Kumsonkhano kunabwera anthu ambiri.
e. Kodi fisi wagwira mbuzi zingati?
7. Fotokozani ngati mawu omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi ndi
afotokozi
kapena aloŵam‟malo. Tsimikizirani mayankho anu popereka zifukwa.
a. Khasu lomwe ndimafuna ndi ilo.
b. Kodi ana awo alipo angati?
c. Amene waba nkhuku zanga wagwidwa.
d. Ana atatu ndi amene abwera kale.
e. Ndi zoona kuti zake zija zapezeka.
8. Pangani aloŵam‟malo ndi afotokozi kuchokera ku masinde ndi mawu otsatira pofuna
kuonetsa kusiyana kwa aloŵam‟malo ndi afotokozi m‟ziganizo.
-mene wanga ambiri
-ke chija atatu
-nji? wotani chilichonse
56
57
|MUTU 5|
MNENI
Kuganiza mozama
1. Fotokozani zinthu zosiyanasiyana zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.
2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „nena‟.
Mneni ndi mawu omwe amatidziŵitsa zochitika.
Chitsanzo
Galu wanu wakuda uja waluma mbuzi ya eni pamwendo lero masana.
58
Ngakhale kuti m‟chiganizochi muli mawu ambiri, ndi mawu amodzi wokha womwe akunena
za zomwe zachitika (ntchito yomwe yagwirika). Mawuwo ndi „waluma‟ choncho ndi mneni.
Mitundu ya aneni
Aneni amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana molingana ndi kapangidwe kawo, ntchito zawo
kapena chikhalidwe chawo. Mitundu ya aneni ili motere:
1. Mneni molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo
Potengera chiŵerengero cha maphatikizo mu tsinde, aneni amaikidwa mu mitundu
yotsatira:
a. Mneni wa tsinde la phatikizo limodzi
Mneni wam‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la phatikizo limodzi.
Zitsanzo
-ba -da -fa
-swa -tcha -dza
-tha -cha -gwa
-psa -nya -kha
-mwa -phwa -thwa
-pha -dya -mva
Polemba aneni a mtunduwu timayamba ndi chizindikiro cha mdulamawu kumbuyo
kwawo pofuna kuonetsa kuti amakhala ndi mphatikiram‟mbuyo m‟chiganizo.
Zitsanzo m’ziganizo
i. Iye waswa mphika. (-swa)
ii. Kunja kwacha bwino. (-cha)
iii. Ndatcha msampha. (-tcha)
iv. Mpira waphwa. (-phwa)
v. Iye samva kamodzi. (-mva)
b. Mneni wa tsinde la maphatikizo aŵiri
Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo aŵiri.
59
Zitsanzo
lemba (le-mba) dula (du-la) vina (vi-na)
funtha (fu-ntha) soka (so-ka) chita (chi-ta)
sema (se-ma) pita (pi-ta) imba (i-mba)
gwira (gwi-ra) ona (o-na) mina (mi-na)
c. Mneni wa tsinde la maphatikizo atatu
Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo atatu.
Zitsanzo
palasa (pa-la-sa) thandiza (tha-ndi-za)
fukula (fu-ku-la) tuluka (tu-lu-ka)
lamula (la-mu-la) thwanima (thwa-ni-ma)
fufuza (fu-fu-za) yang‟ana (ya-ng‟a-na)
d. Mneni wa tsinde la maphatikizo anayi
Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo anayi.
Zitsanzo
vuvumala (vu-vu-ma-la) fotokoza (fo-to-ko-za)
longosola (lo-ngo-so-la) ganyavula (ga-nya-vu-la)
zindikira (zi-ndi-ki-ra) palamula (pa-la-mu-la)
tsulukuta (tsu-lu-ku-ta) yerekeza (ye-re-ke-za)
suzumira (su-zu-mi-ra) kolopola (ko-lo-po-la)
fafaniza (fa-fa-ni-za) yembekeza (ye-mbe-ke-za)
2. Mneni woyambukira
Mneni woyambukira amafotokoza za ntchito imene dzina kapena mloŵam‟malo wachita
m‟chiganizo ndipo ntchito ya mneniyu imathera pa chinthu china (dzina kepena
mloŵam‟malo).
Zitsanzo
a. Mwana wamwa mkaka
60
b. Iye adagula maungu.
c. Mphaka wagwira khoswe.
d. Ine ndalemba kalata.
3. Mneni wosayambukira
Mneni wosayambukira amafotokoza za ntchito imene dzina kapena mloŵam‟malo wachita
m‟chiganizo koma ntchitoyo sithera pa wina. Mneni wosayambukira sakhala ndi
mchitidwantchito.
Zitsanzo
a. Mbuzi yake yafa dzulo usiku.
b. Tayamika akupita kusukulu.
c. Mtsikana akuyenda pang‟onopang‟ono.
d. Iye wasangalala kwambiri.
Mchitidwantchito yekhayo yemwe mneni wosayambukira angathe kukhala naye ndi yemwe
amatchedwa „mchitidwantchito wachibale‟. Mchitidwantchito wachibale ndi dzina lomwe
limapangidwa kuchokera ku mneni wosayambukirayo m‟chiganizo. Komabe ntchito ya mneni
wosayambukirayo simakathera pa mchitidwantchito wachibaleyo.
Zitsanzo za achitidwantchito achibale ndi monga izi:
1. Yesu anafa imfa yomvetsa chisoni.
2. Paulendowo tinagona chigono chimodzi.
3. Inu mwaseka nseko yogwa nayo.
Kumbutso
Mu Chicheŵa muli aneni ena omwe amatheka kukhala oyambukira komanso osayambukira
malinga ndi momwe agwiritsidwira ntchito m‟ziganizo. Ngati ntchito ikuthera pa wina ndiye
kuti mneniyo ndi woyambukira koma ngati sikuthera pa wina ndiye kuti mneniyo ndi
wosayambukira.
Zitsanzo
-tha
a. Nkhani ija yatha bwino. (wosayambukira)
61
b. Iye watha ndalama zanga. (woyambukira)
kwera
a. Dzuŵa lakwera. (wosayambukira)
b. Mwana wakwera njinga. (woyambukira)
tentha
a. Madzi atentha kwambiri. (wosayambukira)
b. Alenje atentha tchire. (woyambukira)
yenda
a. Galimoto ija yayamba kuyenda. (wosayambukira)
b. Anyamata akuyenda bawo. (woyambukira)
pweteka
a. Mutu wanga ukupweteka. (wosayambukira)
b. Inu mwandipweteka mkono. (woyambukira)
4. Mneni wothandizira
Mneni wothandizira ndi mneni yemwe amathangata mneni wina kuti apereke tanthauzo
lomveka bwino m‟chiganizo. Mneni wothandizira ndi „-li‟.
Zitsanzo
a. Iye anali kuyendetsa galimoto.
b. Ife tili kuphunzira Chicheŵa.
Komabe mneni -li‟ amathanso kuima payekha ndipo amapereka ganizo. Mneni wotere si
wothandizira.
Zitsanzo
a. Ine ndili bwino.
b. Mwanayo sali kuno.
5. Mneni wodalira
62
Mneni wodalira ndi mneni yemwe saima payekha ndipo amadalira mawu amitundu ina
kuti apereke ganizo. Mneniyu ndi waphatikizo limodzi. Kalelo mneni wodalira
ankatchedwa kuti „mneni wophatikizika‟. Pali zitsanzo ziŵiri za mneni wodalira: „ndi‟ ndi
„si‟.
Zitsanzo
a. Edzi ndi matenda osachiritsika.
b. Ngozi zachilengedwe ndi zoopsa.
c. Kuderera mkazi si kupambana.
d. Si bwino kulemba ntchito ana.
Nthawi za mneni
Nthawi ya mneni ndi kakhalidwe ka mneni komwe kamasonyeza nthawi yomwe ntchito
inachitika, ichitike kapena idzachitike.
Mitundu ya nthawi za aneni
Mu Chicheŵa muli nthaŵi za aneni zitatu izi: nthawi yakale, nthawi yatsopano ndi nthawi
yam‟tsogolo.
1. Nthawi yakale
Nthawiyi imakamba zomwe zinachitika kale. Aphatikiri omwe amasonyeza nthawiyi alipo
angapo monga aŵa: „-da-‟, „-nka-‟ komanso „-na-‟.
Zitsanzo
a. Tikondwe adamaliza mayeso.
b. Ankamukonda chifukwa cha ndalama zake.
c. Kalulu adakana kukumba chitsime.
2. Nthawi yatsopano
Nthawiyi imakamba zochitika tsopano. Aneni ena am‟nthawiyi amakhala ndi aphatikiri
osonyeza nthawiyi. Aphatikiriwo ndi monga „-ku-‟ ndi „-ma-‟.
Zitsanzo
a. Tikudya mawungu ochokera kumudzi.
63
b. Bwanji agaluwa amauwa kwambiri masana?
c. Mulungu amatikonda.
Aneni ena am‟nthawiyi sakhala ndi aphatikiri osonyeza nthawi.
Zitsanzo
a. Mvula igwa ndithu.
b. Chipani chawo chipambana chisankho.
c. Abwera usiku uno.
3. Nthawi yam‟tsogolo
Nthawiyi imakamba zodzachitika m‟tsogolo. Mphatikiri -dza- amasonyeza mneni
yemwe ali m‟nthawiyi.
Zitsanzo
a. Sitidzagulitsa nyumbayi.
b. Ndizidzakuimbirani lamya tsiku lililonse.
c. Mukafuna, mudzabwera kwathu.
Mitundu itatuyi ya nthawi za aneni ili ndi mitundu yakeyake yomwe imatchedwa kuti
„athandizanthawi‟. Mitunduyo ili motere :
3. Nthawi yakale
Nthawi yakale ili ndi athandizanthawi aŵa:
a. Nthawi yakale yathayi
Nthawiyi imasonyeza kuti pamene ntchito inali kuchitika, ina idali itatha.
Zitsanzo
i. Pamene ankafika, tidali titanyamuka kale.
ii. Tambala woyamba asanalire, tinali titadzuka.
b. Nthawi yakale yopitirira
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yochitika kalelo idali yopitirira.
64
Zitsanzo
i. Kale mvula idali kugwa mokhulupirika.
ii. Musanabwere kuno, ndinali kukhala ndekha.
c. Nthawi yakale yathayi yopitirira
Nthawiyi imasonyeza kuti nthawi yakale yathayi idali yopitirira.
Zitsanzo
i. Tidakhala tikuyembekeza alendo tsiku lonse.
ii. Iye anakhala akundinamiza mpaka ndidazindikira.
d. Nthawi yakale yakaŵirikaŵiri
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe inkachitika kalelo idali yakaŵirikaŵiri.
Zitsanzo
i. Makolo athu amavala nyanda kalelo.
ii. Tinkakhala movutika tisanalandire ufulu wodzilamulira.
2. Nthawi yatsopano
Nthawi yatsopano ili ndi athandizanthawi otsatira:
a. Nthawi yatsopano yathayi yopitirira
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe yathayi inali yopitirira.
Zitsanzo
i. Nthawi yonseyi takhala tikuseŵera mpira.
ii. Iwo akhala akulima kuchokera mmaŵa.
65
b. Nthawi yatsopano yakaŵirikaŵiri
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito imachitika nthawi zonse chifukwa cha chikhalidwe,
chilengedwe kapena chizoloŵezi.
Zitsanzo
i. Dziko limazungulira dzuŵa.
ii. Akuluakulu ndi m‟dambo mozimira moto.
c. Nthawi yatsopano yathayi
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yachitika ndipo yatha.
Zitsanzo
i. Galu wapha gwape.
ii. Ife taphunzira Chingerezi.
d. Nthawi yatsopano yopitirira
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe ikuchitika tsopano ndi yopitirira.
Zitsanzo
i. Mphepo ikuwomba mwamphamvu.
ii. Mwana akulira kwambiri.
3. Nthawi yam‟tsogolo
Nthawi yam‟tsgolo ili ndi athandizanthawi otsatira:
a. Nthawi yam‟tsogolo yathayi
Nthawiyi imasonyeza kuti mmene ntchito ina izidzachitika, ina idzakhala itatha
m‟tsogolomo.
Zitsanzo
i. Mukamadzafika, iye adzakhala atachoka.
ii. Chimanga chidzakhala chitauma, mmene uzidzafika.
66
b. Nthawi yam‟tsogolo yathayi yopitirira
Nthawiyi imasonyeza kuti pamene ntchito ina idzakhale itachitika, ntchito inzake
m‟tsogolomo
idzakhala yopitirira.
Zitsanzo
i. Ndidzakhala ndikudikira alendo, mukamadzafika.
ii. Ukamadzagula malata, adzakhala akumangabe nyumbayo.
d. Nthawi yam‟tsogolo yakaŵirikaŵiri
Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yodzachitika m‟tsogolomo idzakhala yopitirira.
Zitsanzo
i. Ndizidzaphunzitsa, ndikadzatsiriza maphunziro anga.
ii. Akadzabwera, tizidzadyera nyama.
Kachitidwe ka mneni
Kachitidwe ka mneni ndi mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa mwininkhani
(mchitantchito) ndi mneni kapena pamtherankhani (mchitidwantchito) ndi mneni
m‟chiganizo.
Zitsanzo
1. Mwana wadya phala.
2. Phala ladyedwa ndi mwana.
Mu chiganizo (1) muli mgwirizano pakati pa mwininkhani (mchitantchito) „mwana‟ ndi
mneni „wadya‟. Mwana wagwira ntchito yakudya.
Mu chiganizo (2) muli mgwirizano pakati pa pamtherankhani (mchitidwantchito) „phala‟ ndi
mneni „ladyedwa‟. Phala lachitidwa kanthu ladyedwa.
Mitundu ya kachitidwe ka mneni
67
Pali mitundu yaikulu iŵiri ya kachitidwe ka mneni.
1. Kachitidwe ka wochita
Pamene dzina kapena mloŵam‟malo achita kanthu, mneni wake amakhala m‟kachitidwe
ka wochita.
Zitsanzo
a. Galu wapha bakha.
b. Iye akudya chikondamoyo.
2. Kachitidwe ka wochitidwa
Pamene dzina kapena mloŵam‟malo achitidwa kanthu, mneni wake amakhala
m‟kachitidwe ka wochitidwa. Mu chiganizo chomwe chili m‟kachitidweka,
pamtherankhani (mchitidwantchito) amakhala pomwe panali mwininkhani (mchitantchito).
Zitsanzo
a. Bakha waphedwa ndi galu.
b. Chikondamoyo chikudyedwa ndi iye.
Kachitidwe ka wochitidwa kali ndi mitundu yakeyake itatu ndipo ili motere: kachitiwe ka
wochitidwa poyera, kachitidwe ka wochitidwa m‟chibisira ndi kachitidwe ka wochitidwa
konyazitsa.
i. Kachitiwe ka wochitidwa poyera
Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho -edwa‟ kapena -
idwa‟.
Zitsanzo
1. Wophunzira wamenyedwa ndi mnzake.
2. Tikuphunzitsidwa ndi katswiri.
ii. Kachitidwe ka wochitidwa m’chibisira
Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho „-eka‟ kapena „-ika‟.
Zitsanzo
1. Lero nsima yadyeka.
2. Nkhwangwa yatayika.
68
iii. Kachitidwe ka wochitidwa konyazitsa
Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho -ewa‟ kapena -
iwa‟.
Zitsanzo
1. Iwo amenyewa.
2. Mbava yapandiwa.
3. Kalulu wazingiwa.
Nthawi zina „e‟ kapena „i‟ wa mu -ewa‟ kapena -iwa‟ amachotsedwa n‟kukhala ndi -wa‟
yekha basi.
Zitsanzo
1. amenyewa amenyewa amenywa
2. yapandiwa yapandiwa yapandwa
3. wazingiwa wazingiwa wazingiwa
Kumbutso
Muphunzira zambiri za momwe mneni amasinthira kuti akhale wochitidwa pa mutu wa
„Msintho wa aneni‟.
Kanenedwe ka mneni
Kanenedwe ka mneni ndi ntchito yomwe mneni amagwira. M‟ziganizo aneni amagwira
ntchito zosiyanasiyana. Onani zitsanzo zotsatirazi:
1. Ine ndadya nsima.
2. Kodi wapita?
3. Bwera kuno msanga.
Mu chiganizo (1) mneni „ndadya‟ akugwira ntchito yofotokoza kapena yodziŵitsa.
Mu chiganizo (2) mneni „wapita‟ akugwira ntchito yofunsa.
Mu chiganizo (3) mneni „bwera‟ akugwira ntchito yolamula.
69
Mitundu ya kanenedwe ka mneni
Kanenedwe ka mneni kamagawidwa mu mitundu yaikulu yotsatirayi.
1. Kanenedwe kofotokoza
Kanenedwe kofotokoza kamatidziŵitsa zinthu.
Zitsanzo
a. Maliya ndi wamphamvu.
b. Anyamata ndi atsikana akuseŵera mpira.
c. Iwo adya nsima yanga.
2. Kanenedwe kolamula
Aneni a m‟kanenedwe aka amagwira ntchito yolamula.
Zitsanzo
a. Khala chete.
b. Usacheuke ndingakumenye.
c. Bwera kuno msanga.
Kanenedwe kolamula kali ndi mitundu yakeyake yotsatirayi.
a. Kanenedwe kolamula mokakamiza
Zitsanzo
i. Uzipita kwanu tsopano.
ii. Muzimwa mankhwalaŵa katatu patsiku.
iii. Osaloŵa muno popanda chilolezo.
b. Kanenedwe kolamula mopempha kapena molangiza
Zitsanzo
i. Akabwera, uŵaphikire nsima.
ii. Mupemphere musananyamuke.
iii. Bagona kunja sikunache.
c. Kanenedwe kolamula wamba (mwachindunji)
70
Zitsanzo
i. Bwera kuno.
ii. Gonani poti kwada.
iii. Khala pansi.
3. Kanenedwe kachifuniro
Aneni a m‟kanenedwe aka amanena za mafuno a mtima, kupempha ndi kupemphera.
Zitsanzo
a. Muuse m‟mtendere.
b. Muyende bwino.
c. Mulungu akuchitire chifundo.
4. Kanenedwe kapokhapokha.
Aneni a m‟kanenedweka amapezeka mu ziganizo zapokhapokha. Aneniŵa amasonyeza kuti
china chake chinachitika kapena chichitika kapena chidzachitika potsatira ntchito ina.
Zitsanzo
a. Ndikuthandiza ndikapeza ndalama.
b. Mukaodira, akuyankhani.
c. Ndidzakuthandiza, ukadzandipempha.
5. Kanenedwe kofunsa
Aneni am‟kanenedweka amakhala ofunsa.
Zitsanzo
a. Kodi Mebulo wadya?
b. Kodi mwabzala mitengo ingati?
c. Ukufuna chiyani?
6. Kanenedwe ka chifukwa kapena cholinga
Aneni am‟kanenedweka amafotokoza chifukwa kapena cholinga chochitira kanthu.
Zitsanzo
a. Ndaphika kuti mudye.
b. Tiziteteza nthaka kuti isamakokoloke.
71
c. Ndikuvutika chifukwa sindinaphunzire.
Msintho wa aneni
Msintho wa mneni ndi mneni yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo wa
msintho ku muzu wa mneni.
Kupatula msintho wobwerezabwereza, msintho wa mneni umapangidwa pochotsa lembo
lamtsekulanjira (lembo laliwu) „a‟ lotsiriza la mneni ndipo pamalo pomwe pachotsedwa
lembo limenelo pamaikidwa mphatikiram‟tsogolo wa msintho.
Chitsanzo
Bwera
Lembo lamtsekulanjira lotsiriza „a‟ likachotsedwa ku tsinde la mneni „bwera‟, chomwe
chitsale ndi muzu „bwer-‟.
Mphatikiram‟tsogolo wina aliyense wa msintho atha kuikidwa pa mpata womwe uli pamuzu.
Mwachitsanzo, titenge mphatikiram‟tsogolo wa msintho „-era‟ ndipo timuike pampatapo.
bwera bwera bwer- bwerera bwerera
Mneni yemwe wapangidwa, „bwerera‟ ali m‟msintho.
Mitundu ya misintho ya aneni
Pali mitundu ya misintho ya aneni yotsatirayi.
1. Msintho wochitidwa
Msinthowu umapangidwa pophatikiza aphatikiram‟tsogolo -edwa‟, -idwa‟, -eka‟, -ika‟, -
ewa‟, ndi „-iwa‟ ku mizu ya aneni.
Zitsanzo
Mneni Muzu Msintho Mneni Muzu
Msintho
menya meny- menyedwa panga pang-
72
pangidwa
menya meny- menyeka panga pang-
pangika
menya meny- menyewa panga pang-
pangiwa
menya meny- menywa panga pang-
pangwa
Msintho wochitidwa uli ndi mitundu yakeyake itatu:
a. Msintho wochitidwa poyera
Msinthowu umapangidwa pogwiritsa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-edwa‟ ndi „-idwa‟.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
-pha phedwa kumba kumbidwa
-dya dyedwa phika phikidwa
pereka perekedwa masula masulidwa
sokoneza sokonezedwa namiza namizidwa
b. Msintho wam‟chibisira
Msinthowu umapangidwa pogwiritsa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-eka‟ ndi „-ika‟.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
-ba beka phika phikika
-pha pheka gula gulika
soka sokeka sunga sungika
zoloŵera zoloŵereka ulula ululika
Kumbutso
73
Aneni ena a masinde amaphatikizo angapo omwe amathera ndi „ola‟ kapena „ula‟
amatheka kufupikitsidwa akaikidwa m‟msintho wam‟chibisira. Phatikizo „le‟ kapena „li‟ la
m‟mneni wamsintho limachotsedwa.
Chitsanzo
bonthola bonthol- bontholeka bontholeka bonthoka
tukula tukul- tukulika tukulika tukuka
Zitsanzo zina
Mneni Msintho Chifupikitso
thyola thyoleka thyoka
potola potoleka potoka
donyola donyoleka donyoka
godola godoleka godoka
sosola sosoleka sosoka
dula dulika duka
fukula fukulika fukuka
gulula gululika guluka
sasula sasulika sasuka
phwafula phwafulika phwafuka
c. Msintho wonyazitsa
Msinthowu umapangidwa pogwirisa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-ewa‟ ndi „-iwa‟.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
-ba bewa panda pandiwa
-dya dyewa mata matiwa
menya menyewa unda undiwa
ponda pondewa zinga zingiwa
74
Aneni ena a m‟msinthowu omwe ndi amasinde amaphatikizo angapo amatheka
kufupikitsidwa. Lembo lamtsekulanjira „e‟ kapena „i‟ la mu mphatikiram‟tsogolo wamsintho
-ewa‟ kapena „-iwa‟ limatheka kuchotsedwa.
Zitsanzo
Mneni Msintho Chifupikitso
peza pezewa pez(e)wa pezwa
menya menyewa meny(e)wa menywa
panga pangiwa pang(i)wa pangwa
manga mangiwa mang(i)wa mangwa
zinga zingiwa zing(i)wa zingwa
2. Msintho womuchitira
Msinthowu umasonyeza kuti wina wagwira ntchito m‟malo mwa mnzake. Msinthowu
umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo „-era‟ kapena „-ira‟ ku muzu wa mneni.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
konda kondera gula gulira
lemba lembera panga pangira
tsogola tsogolera kazinga kazingira
lengeza lengezera thamanga thamangira
3. Msintho womuchititsa
Msinthowu umasonyeza kuti wina wamuchititsa mnzake kuti achite kapena kuti achitidwe
kanthu. Msinthowu umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo -etsa‟ kapena -itsa‟ ku
muzu wa mneni.
Zitsanzo
75
Mneni Msintho Mneni Msintho
-dya dyetsa manga mangitsa
-gwa gwetsa pungula pungulitsa
seka seketsa funda funditsa
chenjera chenjeretsa thamanga thamangitsa
4. Msintho wochititsitsa (wotsindika)
Msinthowu umasonyeza kuti wina akugwira ntchito motsindika kapena motsimikiza.
Msinthowu umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo -etsetsa‟ kapena -itsitsa‟ ku
muzu wa mneni.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
-mva mvetsetsa vuta vutitsitsa
penya penyetsetsa gwira gwiritsitsa
konda kondetsetsa kana kanitsitsa
tenga tengetsetsa sunga sungitsitsa
5. Msintho wotsutsa
Uwu ndi msintho wamtsutso. Msinthowu umatsutsa ganizo la tsinde la mneni. Msinthowu
umapangidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟tsogolo „-ula‟ ku muzu wa mneni.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
funga fungula tseka tsekula
mata matula yala yalula
funda fundula tsirika tsirikula
chesa chesula funya funyula
Kumbutso
Pali aneni ena omwe amagwira ntchito ngati ali m‟msinthowu (popeza amathera ndi „ula‟
ndipo ntchito yawo imakhala ngati ikutsutsa ganizo la tsinde lake). Akatswiri azaziyankhulo
amakhulupirira kuti kalelo aneni otere anali m‟msinthowu koma pano sizioneka motero
76
chifukwa mphatikiram‟tsogolo wamsintho wotsutsa -ula‟ anamatirira kutsinde (Mchombo,
2004).
Zitsanzo
bandakula bwevula budula bzikula
fisula fendula futukula gabadula
gumula kakatula kanula thulula
tukula sasula sandula ŵalula
Chenjezo
Aneni otsutsana matanthauzo, omwe tsinde lawo si limodzi, sali m‟msinthowu.
6. Msintho wochitirana
Uwu ndi msintho womwe umasonyeza kuti ochita ntchito akuchita mobwezerana.
Mphatikiram‟tsogolo -ana‟ ndi amene amapanga msinthowu. Mphatikiram‟tsogoloyu
amaphatikizidwa ku muzu wa mneni.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
-da dana konda kondana
-tha thana funa funana
lemekeza lemekezana thandiza thandizana
sempha semphana thaŵa thaŵana
Kumbutso
Pali aneni ena omwe amagwira ntchito ngati ali m‟msinthowu (popeza amathera ndi phatikizo
„na‟ ndipo amasonyeza kuti ntchito ikuchitika mobwezerana). Akatswiri azaziyankhulo
amakhulupiriranso kuti kalelo aneniwo anali m‟msinthowu koma pano sizioneka tero
chifukwa mphatikiram‟tsogolo wamsintho wochitirana -ana‟ anakakamira kutsinde
(Mchombo, 2004).
77
Zitsanzo
kumana kangana limbana
pikisana fana lingana
7. Msintho wobwereza
Msinthowu umasonyeza kuti ntchito ikuchitidwa mobwereza. Ndi msintho wokhawu womwe
umapangidwa pongobwereza chabe tsinde lonse la mneni.
Zitsanzo
Mneni Msintho Mneni Msintho
sankha sankhasankha vina vinavina
yenda yendayenda sinkha sinkhasinkha
tenga tengatenga ponda pondaponda
tumpha tumphatumpha thaŵa thaŵathaŵa
Mgwirizano wa malembo amtsekulanjira m’misintho ya aneni
Kupatula misintho ya wochitirana, wotsutsa ndi wobwereza, mwaona kuti pa mtundu
uliwonse wa msintho pali aphatikiram‟tsogolo a msintho aŵiriaŵiri monga aŵa: -edwa‟ ndi
-idwa‟, -ewa‟ ndi -iwa‟, -eka‟ ndi -ika‟, -era‟ ndi -ira‟, -etsa‟ ndi -itsa‟, komanso -
etsetsa‟ ndi „-itsitsa‟.
Aneni amasinde amaphatikizo angapo amasankha mphatikiram‟tsogolo wa msintho woti
ayende naye mwadongosolo.
Chitsanzo
Aneni „sosola‟ ndi „yankhula‟.
M‟misintho, mneni „sosola‟ amakhala „sosoledwa‟, „sosolera‟ ndi „sosoletsa‟ osati
„sosolidwa‟, „sosolira‟ kapena „sosolitsa‟.
78
M‟misintho, mneni „yankhula‟ amakhala „yankhulidwa‟, „yankhulira‟ ndi „yankhulitsa‟ osati
„yankhuledwa‟, „yankhulera‟ ndi „yankhuletsa‟.
Zoterezi sizimangochitika mwangozi. Izi zili chonchi chifukwa malembo amtsekulanjira „a‟,
„e‟, „i‟, „o‟, ndi „u‟ amakhala pamgwirizano mu masinde a aneni.
Pali magulu aŵiri a malembo amtsekulanjira. Pali gulu la „a‟, „i‟ ndi „u‟. Palinso gulu la „e‟
ndi „u‟. Kaŵiriŵiri malembo amtsekulanjira m‟magulu aŵiriŵa saloŵererana kuti
ayenderane. Malembo amtsekulanjira am‟gulu limodzi amayenera kuyenda okhaokha (Mtenje
mu Mjaya, 2002).
Aphatikiram‟tsogolo a misintho ya aneni amatsatira mgwirizanowu. Onani zomwe zikuchitika
mu misintho yomwe ili mu tebulo lotsatira. Mukaona bwino, mupeza kuti malembo
amtsekulanjira omwe atsekedwa mzere kunsi kwawo akugwirizana ndi a m‟gulu lawo.
Gulu la „a‟, „i‟ ndi „u‟
Gulu la „e‟ ndi „o‟
-idwa
sandulizidwa
-edwa
pomboneza
pombonezedwa
-ika
panikizika
-eka
sokoneza
sokonezeka
-iwa
tsukiwa
-ewa
soka
sokewa
-ira
palamulira
-era
loŵeza
loŵezera
-itsa
kumbatiritsa
-etsa
koloŵeka
koloŵeketsa
-itsitsa
sungitsitsa
-etsetsa
konda
kondetsetsa
Chenjezo
Pali aneni ena omwe amaphwanya mgwirizano wa malembo amtsekulanjira mu aneni.
Malembo amtsekulanjira a magulu aŵiri aja amatheka kuloŵererana mu aneni enawo. Ena
mwa aneniwo ndi monga aŵa:
yepula lengula lefula pepula
phethira sefukira sanjika yetsemula
79
sereula tetekula fendula tembenuza
weruza ŵerama khetsula khethemula
bedula bwevula gwedula chenula
Ntchito
1. Kodi n‟chifukwa chiyani „mneni‟ amatchedwa „mneni‟?
2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya aneni molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo
pa tsinde ndipo pa mtundu uliwonse mupereke zitsanzo zitatu.
3. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi aneni aŵa: -kha, -li, -gwa, si, ndi
4. Kodi „mneni woyambukira‟ amasiyana bwanji ndi „mneni wosayambukira‟? Perekani
zitsanzo
zitatu m‟ziganizo pofuna kuonetsa kusiyanako.
4. Kodi „mneni wothandizira‟ amasiyana bwanji ndi „mneni wodalira‟? Perekani zitsanzo
zitatu
mu ziganizo pofuna kuonetsa kusiyanako.
6. Kodi nthawi ya mneni n‟chiyani?
7. Kodi „mthandizanthawi‟ ndi chiyani?
8. Tchulani mitundu itatu ya nthawi za aneni ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo
chanuchanu chimodzi.
9. Tchulani mitundu ya athandizanthawi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo m‟zigananizo izi.
a. Mvula ibweranso.
b. Ndidzapita ku Chilema.
c. Ankabwera kuno asanapeze ntchito.
d. Mukadadziŵa, simukadabwereza.
e. Ife tikuphunzira Chicheŵa.
10. Lembani ziganizo zomwe zili m‟nthawi za aneni ndi athandizanthawi otsatira. (Mulembe
chiganizo chimodzi pa mtundu uliwonse.)
a. Nthawi yakale
b. Nthawi yam‟tsogolo yathayi
80
c. Nthawi yatsopano
d. Nthawi yakale yopitiriza
11. Fotokozani momveka bwino mmene mungapangire athandizanthawi otsatira.
a. Nthawi yopitirira
b. Nthawi yakale yathayi
c. Nthawi yam‟tsogolo yopitirira
d. Nthawi yakaŵirikaŵiri
12. Tchulani mitundu iwiri ya kachitidwe ka mneni ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
zitsanso
zitatu.
13. Tchulani mitundu ya kachitidwe ka aneni omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo
izi.
a. Chingalume akulima.
b. Choka! Pita kwanu tsopano.
c. Gogoda kachitatu.
d. Amayi achekedwa.
e. Nyumbayi yamangika mwaluso.
f. Avumbwa pochokera kusukulu.
14. Gwiritsani ntchito aneni „peza‟ ndi „panga‟ kuti muonetse mitundu itatu kachitidwe ka
wochitidwa.
15. Kodi „kanenedwe ka mneni‟ ndi chiyani?
16. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya kanenedwe ka mneni ndipo pa mtundu uliwonse
mupereke chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
17. Tchulani mitundu itatu ya kanenedwe kolamula ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
chitsanzo
chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
18. Tchulani mitundu ya kanenedwe ka aneni omwe ali ndi mizere kunsi kwawo mu ziganizo
izi.
a. Joni akulira ndi njala.
b. Fulumirani kunja kwacha.
81
c. Ngozo sangathe kumanga nyumba.
d. Asaka usiku wonse kuti apeze nyama.
19. Lembani ziganizo zomwe zili m‟mitundu yotsatirayi ya kanenedwe ka aneni.
a. Kanenedwe kolamula
b. Kanenedwe ka chifuniro kopempha
c. Kanenedwe kofunsa
20. Kodi „msintho wa mneni‟ ndi chiyani?
21. Kodi msintho wa mneni umapangidwa bwanji? Perekani chitsanzo pogwiritsa ntchito
mneni
„mata‟ kuti mufotokoze momwe msintho wa mneni umapangidwira.
22. Lembani msintho wotsutsa wa aneni aŵa: tsirika, chesa, funda, tseka ndi mata.
23. Sinthani mneni „yala‟ kuti akhale m‟misintho yotsatira: msintho wochitirana, msintho
wotsutsa,
msintho wochitidwa m‟chibisira, msintho womuchititsa ndi msintho womuchitira.
24. Fotokozani mmene aneni amsintho otsatirawa adapangidwira kuchokera ku masinde awo:
chitira, pandana, yalula, lembetsa ndi matika.
25. Kodi aneni otsutsana matanthauzo ali mu msintho wotsutsa? Tsimikizirani yankho lanu.
26. Kodi mgwirizano wa malembo amtsekulanjira n‟chiyani? Perekani chitsanzo chanuchanu
chimodzi.
82
83
|MUTU 6|
MUONJEZI
Kuganiza mozama
1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.
2. Kodi mu zomwe mwafotokoza mu (1), muli mawu omwe akukamba zambiri za
mfotokozi, mneni kapena mawu ena? Tsimikizirani yankho lanu.
84
3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „onjeza‟.
Muonjezi ndi mawu womwe amanena zambiri za mfotokozi, mneni kapena muonjezi mnzake.
Zitsanzo
1. Maliya ndi wochenjera moipa.
2. Aphunzitsi athu akwiya kwambiri.
3. Ndabwera lero usiku.
M‟chiganizo (1) mfotokozi ndi „wochenjera‟ ndipo mawu womwe akutiuza zambiri za
mfotokoziyu ndi „moipa‟ choncho „moipa‟ ndi muonjezi.
M‟chiganizo (2) mneni ndi „akwiya‟ ndipo mawu womwe akutiuza zambiri za mneniyu ndi
„kwambiri‟ choncho „kwambiri‟ ndi muonjezi.
M‟chiganizo (3) muonjezi ndi „lero‟. Mawu womwe akutiuza zambiri zamuonjezi „lero‟ ndi
mawu woti „usiku‟ choncho „usiku‟ ndi muonjezi.
Mitundu ya aonjezi
Aonjezi amaikidwa mu mitundu yotsatira:
1. Muonjezi wa mchitidwe
Muonjeziyu amafotokoza za momwe ntchito yachitikira.
Tikafuna kudziŵa mmene ntchito yachitikira timafunsa mafunso aŵa: „bwanji‟ ndi „motani‟?
Mayankho omwe timapeza kuchokera pa mafunsoŵa ndi aonjezi.
Chitsanzo : Iye amayenda mothimbwidzika.
Funso : Kodi iye amayenda bwanji (motani)?
Yankho : mothimbwizika
Choncho mawu woti „mothimbwidzika‟ ndi muonjezi
Zitsanzo zina
a. Ife tafika bwino.
b. Anatilandira mwansangala dzulo.
85
c. Yohane amaganiza mwachibwana.
d. Nyembezi amayankhula monyada.
e. Nkhono imayenda pang‟onopang‟ono.
2. Muonjezi wa nthawi
Muonjeziyu amafotokoza nthawi yomwe ntchito yachitikira.
Zitsanzo
a. Anandigogodera m‟bandakucha.
b. Mubwere kwathu masana.
c. Makedzana kunali ana opanda mwano.
d. Sindinamuone chichere.
e. Makono kwachuluka achifwamba.
Tikafuna kudziŵa muonjeziyu, timafunsa funso loti „nthawi yanji‟ kapena „liti‟?
3. Muonjezi wa malo
Muonjeziyu amasonyeza komwe ntchito inachitikira.
Zitsanzo
a. Ndamuona, ali kuno.
b. Buluzi ali gone pamwala
c. Galimoto yagwera m‟mtsinje.
d. Musaloŵe muno.
e. Bwera pano, mnzanga.
Tikafuna kudziŵa muonjeziyu timafunsa funso lokhala ndi tsinde -ti‟. Funsolo litha kukhala
monga „kuti‟, „pati/poti‟ kapena „muti‟?
4. Muonjezi wa muyeso
Muonjeziyu amapima kuchepa kapena kukula kwa momwe ntchito yachitikira.
Chitsanzo
Iye wavulala kwambiri pangoziyo.
Ntchito yomwe yachitika m‟chiganizochi ndi „kuvulala‟. Mawu womwe akusonyeza muyeso
wa kukula kwa kuvulalako ndi „kwambiri‟, choncho „kwambiri‟ ndi muonjezi wa muyeso.
86
Muonjezi wa muyeso ali ndi mitundu yakeyake yotsatira:
a. Wa muyeso wosonyeza kuŵerenga
Muonjeziyu amaŵerenga kuti ntchito yachitika kangati.
Zitsanzo
i. Wabweranso kachitatu.
ii. Ndagogoda kaŵiri koma sanandiyankhe.
iii. Iye amapita kwawo kamodzikamodzi.
iv. Anagwa kasanu ndi njinga.
b. Wa muyeso wokulitsa kapena wochepetsa
Muonjeziyu amakulitsa kapena kuchepetsa ntchito yochitika poyamikira kapena kutsimikiza
mmene chinthu chilili.
Zitsanzo
i. Iye amandikonda ine zedi.
ii. Dziko lathu ndi lamtendere kwambiri.
iii. Wophunzirayo ndi wolimbikira koposa.
iv. Mutu ukundipweteka pang‟ono.
5. Muonjezi wofunsa ndi woyankha
Muonjeziyu amagwira ntchito yofunsa kapena yoyankha movomereza, mokana kapena
mokayika.
Zitsanzo
a. Ayi, sindimudziŵa.
b. Mwabwera kodi?
c. Upita liti kwanu?
d. Toto, ndakana.
e. Mwafika bwanji kuno?
Kapangidwe ka aonjezi
Aonjezi ena ndi achikhalire pomwe ambiri amachita kupangidwa. Pofuna kupanga aonjezi m‟
Chicheŵa, timatsata njira monga izi:
87
1. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde enieni a mfotokozi
Zitsanzo
Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo
pa- -ng‟ono Ndakhuta pang‟ono.
ku- -fupi Timakhala kufupi ndi iye.
ku- -tali Mvula ili kutali.
mwau- -kali Musayankhule mwaukali.
mwachi- -kulu Iye amaganiza mwachikulu.
2. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mayina
Zitsanzo
Mphatikiri Dzina Muonjezi m’chiganizo
mwa- nzeru Iye amayankhula mwanzeru.
pa- tsanja Mphika uli patsanja.
mu- madzi Njoka yaloŵa m‟madzi.
kwa- thunthu Wagonja kwathunthu.
pa- nsalu Abisa ndalama pansalu.
3. Kuphatikiza mphatikiram‟mbuyo „mwa-‟ ku aonjezi ena achikhalire.
Zitsanzo
Mphatikiri Muonjezi Muonjezi m’chiganizo
mwa- dala Inu mwachita izi mwadala.
mwa- chabe Iye amamwa moŵa mwachabe.
mwa- msanga Mwabwera mwamsanga.
mwa- makono Amavala mwamakono.
4. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde osonyeza malo
Zitsanzo
88
Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo
pa- -nsi Khala pansi.
ku- -mwamba Ndayang‟ana kumwamba.
pa- -no Bwera pano.
ku- -seri Tiye kuseri.
5. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde a maŵerengo
Zitsanzo
Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo
li- -modzi Tiyendera limodzi.
ka- -tatu Agogoda katatu.
ka- -ŵiri Ndamufunsa kaŵiri.
pa- -nayi Nzimbe yathyoka panayi.
6. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mvekero.
Zitsanzo
Mphatikiri Mvekero Muonjezi m’chiganizo
cha- gada Iwo agwa chagada.
mwa- dzidzidzi Mwabwera mwadzidzidzi.
mwa- pendapenda Galimoto ikuyenda mwapendapenda.
7. Kuchokera ku aneni
Pofuna kupanga aonjezi kuchokera ku aneni, timaphatikiza mphatikiram‟mbuyo „mwa-
ku mneni wosasintha nthawi (yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku-
ku aneni) kenako aphatikiram‟mbuyo „waku-kapena „aku-amaloŵererana n‟kupanga
lembo lamtsekulanjira „o‟ (Mtenje, 1986).
Zitsanzo
mwakuipa mwakuipa moipa
kwakuopsa kwakuopsa koopsa
pakuyera pakuyera poyera
89
chakugwada chakugwada chogwada
Chenjezo
Chifukwa cha kusazindikira kapena pongofuna kuphweketsa zinthu, alembi ena amati
potsata njirayi timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni n‟kupanga
aonjezi. Izi si zoona. Alembiwo amapereka zitsanzo monga izi:
Mphatikiram’mbuyo Mneni Muonjezi
mo- ipa moipa
ko- opsa koopsa
po- yera poyera
cho- gwada chogwada
Ntchito
1. Kodi „muonjezi‟ ndi chiyani?
2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya aonjezi ndipo mupereke zitsanzo zanuzanu zitatu
pa mtundu uliwonse.
3. Pangani aonjezi kuchokera ku mawu ndi masinde otsatira:
gona foka chinunu
nyada -kulu gulu
ulesi -ŵiri zemba
4. Sankhani aonjezi mu ziganizo zotsatira ndipo mutchule mitundu yawo.
a. Mbalame ija imalira moopsa.
b. Mwanayo abwera madzulo.
c. Osadula mitengo kumanda.
d. Mwachita bwino kupha nkhukuyo.
5. Longosolani momwe aonjezi otsatiraŵa adapangidwira:
a. Chikondi sayenda mofulumira akamutuma.
b. Msada samayankhula mwaulemu.
c. Pusi adagwa chagada.
d. Tikakuitana uzivomera mwamsanga.
90
6. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi masinde komanso mawu otsatira ngati aonjezi ndipo
mulembe mzere kunsi kwawo:
-modzi -kulu yera
-seri -nja nong‟ona
-tali mbuyo mphamvu
7. Fotokozani mmene aonjezi amapangidwira kuchokera ku mitundu ya mawu yotsatira
ndipo mupereke chitsanzo chimodzi pa njira iliyonse.
a. dzina
b. mfotokozi
c. mneni
d. mvekero
91
|MUTU 7|
MLUMIKIZI
Kuganiza mozama
1. Onetsetsani chithunzi chili pamwambapa. Ikani mawu „ndipo‟, „tadya‟ ndi „aphika‟ pa „a‟,
„b‟ ndi „c‟ kuti mupange chiganizo chomveka bwino.
2. Fotokozani chiganizo chomwe mwapangacho.
3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „lumikiza‟.
Mlumikizi ndi mawu womwe amagwira ntchito yomangiriza mawu, akapandamneni kapena
ziganizo.
Zitsanzo
1. Amayi ndi abambo akucheza.
2. Iwo anabwera koma apita.
3. Ine ndimamukonda ngakhale sandikonda.
a
b
c
92
Mu chiganizo (1) „ndi‟ ndi mawu womwe amangiriza mayina „amayi‟ ndi „abambo‟ choncho
„ndi‟ ndi mlumikizi.
Mu chiganizo (2) „koma‟ ndi mawu womwe amangiriza ziganizo „Iwo anabwera‟ ndi „(iwo)
apita‟ choncho „koma‟ ndi mlumikizi.
Mu chiganizo (3) „ngakhale‟ ndi mawu womwe amangiriza ziganizo „Ine ndimamukonda‟ ndi
„(iye) sandikonda‟ choncho „ngakhale‟ ndi mlumikizi.
Zitsanzo zina
1. Iwo akugwirabe ntchito chikhalirecho akudwala.
2. Sakanabwera kuno popanda iwe kumukakamiza.
3. Amayi abwera kuti adzakuone.
4. Iye wayamba kunyada poti walemera.
5. Namilanzi ndi mwana ndipo sadziŵa kuyankhula.
Mitundu ya alumikizi
Alumikizi amaikidwa mu mitundu yotsatira.
1. Mlumikizi woluzanitsa (wophatikiza)
Mlumikiziyu amaika pamodzi mawu, akapandamneni kapena ziganizo.
Zitsanzo
a. Andigulira malaya ndi nsapato.
b. Jeketeli ndi lopepuka komanso lofunda.
c. Ine ndadya ndipo ndakhuta.
2. Mlumikizi wopatula
Mlumikiziyu amalekanitsa kapena kutayanitsa mawu, akapandamneni kapena ziganizo
potsutsa ganizo la mawu olumikizidwawo.
Zitsanzo
a. Ndikufuna mpunga osati nsima.
b. Anayesetsa kulimbikira koma walephera.
c. Mundipatse ndalama zanga osati chakudya.
3. Mlumikizi wamgwirizano
93
Mlumikiziyu amayanjanitsa mawu, akapandamneni kapena ziganizo pokamba za chifukwa
chochitira kanthu.
Zitsanzo
a. Iye wabwera chifukwa akudwala.
b. Poti mwatero, ndipita.
c. Sindifunsanso popeza mwandilangiza.
4. Mlumikizi wazotsatira
Mlumikiziyu amaonetsa zolinga kapena zotsatira za ntchito.
Zitsanzo
a. Sankaŵerenga choncho walephera mayeso.
b. Amamuseka wodwala misala kotero wamumenya.
c. Pempha kuti akupatse.
Ntchito za alumikizi
Alumikizi amagwira ntchito zosiyanasiyana m‟ziganizo. Ntchitozo n‟zofanana ndi mitundu ya
alumikiziwo. Ntchitozo zili motere:
1. Kuphatikiza
Zitsanzo
a. Abambo ndi amayi amalima kwambiri.
b. Anaphika nsima ndipo adya.
c. Mwana wake ndi wanzeru komanso waulemu.
2. Kutayanitsa/kulekanitsa
Zitsanzo
a. Ugule nsomba osati nyama.
b. Iye ndi wamwano koma mnzake ndi waulemu.
c. Ndikufuna ndalama osati zovala.
3. Kugwirizanitsa
Zitsanzo
94
a. Mupitebe poti atero.
b. Iye sabwera chifukwa akudwala.
c. Sindifunsanso popeza mwandiseka.
4. Kusonyeza zotsatira/zolinga
Zitsanzo
a. Pempha kuti akugaŵireko.
b. Anatopa kotero waŵeruka.
c. Sankalimbikira choncho walephera.
Ntchito
1. Kodi „mlumikizi‟ ndi chiyani?
2. Sankhani alumikizi mu ziganizo zotsatira.
a. Khala apo ndipo usachokeponso.
b. Chingakhale wabwera, sindinamuitane.
c. Ndabwera kuti ndidzabzale mitengo.
d. Apalamula choncho anawo akuŵaseka.
e. Popeza watopa, gona tsopano.
3. Pezani alumikizi oyenera kukhala mu mipata ili m‟munsimu.
a. ____________ akundisekerera, sindimudziŵa.
b. Ndimamukonda ___________ iye sandikonda.
c. Tamva ____________________ mumatifuna.
4. Tchulani mitundu inayi ya alumikizi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo
chimodzi
mu chiganizo chomveka bwino.
5. Kodi alumikizi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatira akugwira ntchito
zanji?
a. Mnyamatayo ndi wanzeru koma ndi wamwano.
b. Timudikire kapena abweranso.
e. Anapita kuchipatala ndipo wabwerako.
95
d. Ngakhale sakundiona, sindimuitana.
e. Tengani nkhwangwa osati chikwanje.
6. Pangani ziganizo zanuzanu zomveka bwino ndi alumikizi otsatira (chiganizo chimodzi pa
mlumikizi aliyense): choncho, kotero, ndi, koma, mpaka, ndipo, osati ndi chikhalirecho.
96
97
|MUTU 8|
TSINDE
Kuganiza mozama
1. Tchulani mayina a magawo aakulu a mtengo omwe mukuŵaona pa chithunzi chili
pamwambapa.
2. Fotokozani kufunikira kwa magawo a mtengo omwe mwatchulawo.
Tsinde ndi gawo la mawu lomwe silisintha.
Zitsanzo
1 a. Idyako.
b. Anadyanso.
c. Osadyansotu.
98
2 a. Bwerani.
b. Simudzabweranso.
c. Ndidzangobweransotu.
Mu zitsanzo zili pamwambapa, mu 1 a, b ndi c gawo lomwe silikusintha ndi -dya‟ choncho
gawoli ndi tsinde. Mu 2 a, b ndi c gawo lomwe silikusintha ndi „bwera‟ choncho gawoli ndi
tsinde.
Tsinde la mawu lililonse limathera ndi lembo lamtsekulanjira ndipo lembo limenelo
likangochotsedwa, chomwe chimatsala ndi gawo lina lomwe limatchedwa „muzu‟.
Mwachitsanzo, mu tsinde -dya‟, tikachotsa lembo lamtsekulanjira „a‟, muzu ndi -dy-ndipo
mu tsinde „bwera‟ tikachotsa lembo lamtsekulanjira „a‟, muzu ndi „bwer-‟.
Mitundu ya masinde
Masinde amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana molingana ndi ntchito zawo kapena
„mitundu‟ ya mawu omwe masindewo amathandiza kupanga. Mitunduyo ili motere:
1. Masinde othandiza kupanga mayina
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mayina.
Zitsanzo
a. -bale
b. -zimu
c. -nthu
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mayina monga otsatira.
-bale
-zimu
-nthu
chibale
m‟bale
abale
ubale
mzimu
azimu
uzimu
chizimu
munthu
anthu
chinthu
kanthu
99
2. Masinde enieni a mfotokozi
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga afotokozi ndipo amatha kukhala ndi
aphatikiram‟mbuyo a maphatikizo aŵiri.
Zitsanzo
-ng‟ono -fupi -kazi -ŵisi
-kulu -tali -muna -kali
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga afotokozi monga aŵa.
kakang‟ono lalifupi wamkazi yaiŵisi
chachikulu wamtali zazimuna waukali
3. Masinde a maŵerengo
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu oŵerengera zinthu mwatchutchutchu.
Zitsanzo
-modzi -ŵiri -tatu -nayi -sanu
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu a maŵerengo monga aŵa.
mmodzi ziŵiri kachitatu anayi kasanu
4. Masinde osonyeza kupatula
Masindeŵa amathandiza kupanga mawu omwe saonetsa chiŵerengero chenicheni cha zinthu.
Zitsanzo
-ngapo -chepa -mbiri -nkhani
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu osonyeza kupatula monga aŵa.
ingapo zochepa lambiri ankhani
5. Masinde a umwini
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu osonyeza umwini.
Zitsanzo
100
-nga -ko -ke
-thu -nu -wo
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu a umwini monga aŵa.
wanga chako ake
zathu lanu mwawo
6. Masinde oloza ndi osonyeza malo
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu oloza komanso a malo.
Zitsanzo
-no -seri -mwamba -nja
-ja -kati -munsi -nsi
Timapanga mawu osonyeza malo (kuchokera ku masinde osonyeza malo) pogwiritsa ntchito
aphatikiram‟mbuyo „ku-‟, „mu-ndi „pa-‟.
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu oloza ndi osonyeza malo monga aŵa.
kuno paseri m‟mwamba kunja
paja m‟kati kumunsi pansi
7. Masinde ofunsira
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu ofunsira.
Zitsanzo
-yani -tani -nji -ti -ngati
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu ofunsira monga aŵa: Ayani? Otani? Wanji? Ziti?
Angati?
8. Masinde a mgwirizano (aubale)
Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu osonyeza mgwirizano.
Zitsanzo
101
-mene (-mwe) -kha -na
-tere (-tero) -nse
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu mgwirizano monga aŵa:
zimene (zomwe) yekha wina
otere (otero) tonse
8. Masinde a aneni a phatikizo limodzi
Aŵa ndi masinde a aneni omwe satha kuima paokha pokhapokha aphatikiram‟mbuyo
ataphatikizidwa ku masindeŵa.
Zitsanzo
-ba -cha -dza -mwa -nya
-swa -tcha -fa -mva -thwa
-tha -da -gwa -pha
-kha -phwa -phwa -dya
Masindeŵa atha kuthandiza kupanga aneni monga aŵa:
aba chacha adza mumwa anya
uswa watcha ifa wamva wathwa
chatha ida mugwa apha
ikha chaphwa chaphwa udya
Ntchito
1. Fotokozani kusiyana kwa „tsinde‟ ndi „muzu‟ mu chiyankhulo cha Chicheŵa.
2. Sankhani masinde omwe adapanga mawu ali m‟munsimu ndipo mutchule mitundu ya
masindewo.
amene uzimuthandiza zija
ankamanganso chachikulu kano
mkango yaiŵisi kuti
zikhadabo chotani zakumwa
litinso kutali zingapo
102
3. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi mawu ochokera ku masinde otsatira.
-modzi -seri -gwa
-nsi -kazi -fa
4. Perekani zitsanzo zitatu za masinde ofunsira.
5. Pangani afotokozi kuchokera ku masinde omwe ali m‟munsimu:
-da -tatu -thwa
-muna -yani? -yera
103
|MUTU 9|
MPEREKEZI
Kuganiza mozama
1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.
2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „perekeza‟.
Mperekezi ndi mawu omwe amatsata dzina kapena mloŵam‟malo pofuna kuonetsa
mgwirizano pakati pa dzinalo kapena mloŵam‟maloyo ndi mneni m‟chiganizo.
104
Zitsanzo
1. Apita kuchipatala ndi mwana.
2. Ku Liwonde kuli njovu.
3. Zondani anabadwa pa 15 Januwale.
Mitundu ya aperekezi
Aperekezi amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana. Mitunduyo ili motere:
1. Mperekezi wosonyeza malo
Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza malo kapena mbali.
Zitsanzo
a. Ndipita ku Nkhotakota maŵa.
b. Pa Linthipe panachitika zoopsa.
c. Sungayende wekha mu Lilongwe.
2. Mperekezi wosonyeza umwini
Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza mwini chinthu.
Zitsanzo
a. Buku la Zione lapezeka.
b. M‟chiuno mwa mwana simufa nkhuku.
c. Mpeni wa Nabanda ndi wobuntha.
3. Mperekezi wosonyeza nthawi
Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza nthawi yochitikira ntchito.
Zitsanzo
a. Ndidzabwera mu Januwale.
b. Kamuzu adabadwa pa 14 Meyi.
c. Sindinamuone kwa zaka zingapo tsopano.
4. Mperekezi wosonyeza chipangizo
Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza chipangizo chogwirira ntchito.
Zitsanzo
a. Amumenya ndi ndodo.
105
b. Usanditengere ku mtoso ngati njoka.
c. Iye adzabwera pa ngolo.
5. Mperekezi wosonyeza mgwirizano
Mperekeziyu amakhala ngati wa umwini koma si choncho chifukwa amagwira ntchito
yongosonyeza mgwirizano.
Zitsanzo
a. Iye wabisala kuseri kwa nyumba.
b. Dziko la Malawi ndi lamtendere.
c. Iye ali ndi mankhwala amphamvu.
Ntchito za aperekezi
Aperekezi amagwira ntchito zosiyanasiyana m‟ziganizo molingana ndi mitundu yawo.
Ntchitozo zili motere:
1. Kusonyeza mbali kapena malo
Zitsanzo
a. Iye amakhala ku Salima.
b. Ukatsikire pa Malosa.
c. Tikapezana mu Limbe.
2. Kusonyeza umwini
Zitsanzo
a. Mbuzi ya Lazalo yapezeka.
b. Wapulumukira m‟kamwa mwa mbuzi.
c. Chipewa cha Naphiri n‟cholimba.
3. Kusonyeza nthawi
Zitsanzo
a. Ndidzapita kwathu pa 11 Juni.
b. Mvula imayamba kugwa mu Novembala.
c. Sindinakumane naye kwa masiku asanu tsopano.
106
4. Kusonyeza chipangizo
Zitsanzo
a. Amubaya ndi mkondo.
b. Musanditengere ku mtoso.
c. Iye adzabwera pa galimoto.
5. Kusonyeza mgwirizano
Zitsanzo
a. Musamalime m‟mbali mwa mtsinje.
b. Phiri la Mulanje ndi lokongola.
c. Mtsogoleriyu ali ndi chikoka.
Ntchito
1. N‟chifukwa chiyani „mperekezi‟ amatchedwa „mperekezi‟?
2. Tchulani mitundu inayi ina iliyonse ya aperekezi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
3. Sankhani aperekezi mu ziganizo zotsatirazi ndipo mutchule mitundu yawo komanso
mufotokoze ntchito zawo.
a. Iye akudziŵa za ngoziyo.
b. Agaluwo ali ndi ine.
c. Namwali saimirira pa akuluakulu.
d. Kodi munali ku Blantyre?
e. Adzandipeza ndili kwa iye.
4. Tchulani ntchito zitatu zina zilizonse za aperekezi ndipo pa ntchito iliyonse mupereke
chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
5. Lembani ziganizo zanuzanu ndi mawu otsatira ngati aperekezi: „ndi‟, „kwa‟, „pa‟, „za‟ ndi
„ku‟.
107
|MUTU 10|
MFUWU
Kuganiza mozama
1. Tchulani dzina la chipangizo chomwe mukuchiona pamwambapa.
2. Kodi chipangizochi chimagwiritsidwa ntchito yanji?
3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „fuwula‟.
Mfuwu ndi mawu omwe amagwiritsidwa ntchito mofuwula pofuna kusonyeza momwe
zochitika zamukhudzira yemwe zamuchitikira. Mawuwo amasonyeza kudabwa, kukondwa,
kunyansidwa, kuŵaŵidwa, kumva chisoni, kudandaula, kukopa chidwi ndi kulimbikitsa.
Mawuŵa amathera ndi chizindikiro cha m‟kalembedwe cha mfuwuliro.
Zitsanzo
1. Mayo!
2. Kalanga ine!
3. Hehede!
108
Mitundu ya mfuwu
Mifuwu imaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana. Mitunduyo ndi iyi:
1. Mfuwu wosonyeza kudabwa
Zitsanzo
a. Ha! Mwanayu ndi wamwano chotere?
b. Kani! Sindinadziŵe kuti munakhumudwa.
c. Aa! Zakhala chonchi?
2. Mfuwu wosonyeza kuvomereza
Zitsanzo
a. Ame! Mulungu ndi wabwino.
b. Odini! Fikani, takulandirani.
c. Ataibaya nyamayo, ndidamva kuti shomo!
3. Mfuwu wosonyeza kudandaula kapena chisoni
Zitsanzo
a. Koto! Ndaponda minga.
b. Ogo! Ndangovutika chabe.
c. Kalanga ine! Malaya anga apsa.
4. Mfuwu wosonyeza kukondwa
Zitsanzo
a. Hee! Tidyera nyama.
b. Hehede! Mwana wathu wapambana.
c. Phwando lakoma, woyee!
5. Mfuwu wosonyeza kulimbikitsa
Zitsanzo
a. Gaba, chinya!
109
b. Chilemba, menya! Gwetsa!
c. Shumba, gwira! Tidyere nyama.
6. Mfuwu wosonyeza kukopa chidwi
Zitsanzo
a. Mtendere! Mtendere! Tikhale pansi.
b. Aleluya! Ambuye akudalitseni.
c. Gulu lathu, motomoto!
Ntchito za mifuwu
Mifuwu imagwira ntchito zosiyanasiyana ikakhala payokha kapena m‟ziganizo. Kaŵirikaŵiri
ntchito za mifuwu zimagwirizana ndi mitundu yake. Ntchitozo zili motere:
1. Kudabwa
Zitsanzo
a. Ha! Moti uyu ndi mwana wanu?
b. Kani! Sindimadziŵa kuti mungandithandize.
c. Aa! Sindimayembekeza kuona zotere.
2. Kuvomereza
Zitsanzo
a. Ame! Mulungu akudalitseni.
b. Odini! Fikani.
c. Ndingomva kuti shomo!
3. Kudandaula kapena kumva ululu
Zitsanzo
a. Koto! Ndavulala kwambiri.
b. Ogo! Ndiwo zapserera pamoto.
c. Kalanga ine! Mphale yatayika.
110
4. Kukondwa
Zitsanzo
a. Gule wakoma; woyee!
b. Hehede! Ndapambana mayeso.
c. Takondwa! Mwana wathu wakwatiwa.
5. Kulimbikitsa
Zitsanzo
a. Malaŵi, chinya!
b. Ponya chibakera, gwetsa!
c. Gwira! Tidyere nyama.
6. Kukopa chidwi
Zitsanzo
a. Mtendere! Tikhale pansi.
b. Aleluya! Mulungu ndi wabwino.
c. Bungwe lathu, motoo!
Ntchito
1. Kodi „mfuwu‟ ndi chiyani?
2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya mfuwu.
3. Fotokozani ntchito zitatu zina zilizonse za mfuwu ndipo pa ntchito iliyonse mupereke
chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.
4. Pangani ziganizo zomveka bwino ndi mawu otsatira ngati mifuwu.
ayo odi haya khoma
hi wee hula luma
yede haya ho sokole
5. Kodi mawu aliwonse angathe kukhala mfuwu? Tsimikizirani yankho lanu popereka
chitsanzo.
111
|MUTU 11|
MVEKERO
Kuganiza mozama
1. Tchulani maliwu omwe angathe kumveka kuchokera pa zomwe mukuona zikuchitika pa
zithunzi zili pamwambapa.
2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „mvekera‟ yemwe ali mu msintho.
Mvekero ndi maliwu kapena mawu omwe amapereka ganizo. Mimvekero imatha kuima
payokha (mosathandizidwa ndi mawu ena) n‟kupereka ganizo lomveka bwino.
Zitsanzo
1. Psu
Mawu woti „psu‟ amasonyeza mtundu wofiira.
2. Phofo
112
Mawu loti „phofo‟ amatanthauza kugwa mwamphamvu kwa chinthu kuchoka
m‟mwamba.
3. Guu
Mawu woti „guu‟ amasonyeza kafungo kabwino.
Magulu a mimvekero
Mimvekero imaikidwa m‟magulu molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo mu tsinde la
mvekero.
1. Mimvekero ya tsinde la phatikizo limodzi
Zitsanzo
psuu guu ndi nji
phaa phi thi puu
phu pya tchi ngo
ndwii chi bzee bee
juu tchwee bi ga
lya zii psa mbwe
see ndu njo nzwii
phwii khu mbee tswii
Kumbutso
Phatikizo ndi gawo la mawu lothandiza kupanga mawuwo ndipo limatheka kutchulika
palokha. Choncho mu mimvekero monga „psuu‟, „guu‟, „phaa‟, „tswii‟ ndi „nzwii‟ phatikizo
ndi limodzi chifukwa sitimati „psu-u‟, „gu-u‟, „pha-a‟, „tswi-i‟ ndi „nzwi-i‟ poŵatchula.
2. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo aŵiri
Zitsanzo
tsitu ngunda fwasu gwedze
psiti yazi phava khutcha
thapsa vwapa waka tswere
pholi khathya nyaka lambzi
dedza nyomi kong‟aa nete
113
thedza dukwe kweve nkholi
chubwa nyoswa phivi nenkha
3. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo atatu
Zitsanzo
likhwithi dangali dululu gubidi
pwepwete ngumbali kakasi tololo
tiriri palantha chiriri hephethe
ngwinjiri setete dununu nyontcholi
thoboli laphathya lephethe kwakwata
ngundungu gwembere pwirikiti dipiti
vwetete kakata weyere ziriri
4. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo anayi
Zitsanzo
thakwalala pholokoto polokotso thasalala
gulupati yangalala jojoboli balamanthu
lombokoto gugubidi ndundululu kholophethe
gonkhonono denkhenene kwakwalala khokhophotho
piriŵiri vwerekete yambakata tutuŵiri
5. Mimvekero ya tsinde lobwereza
Ili ndi gulu la mimvekero yomwe tsinde lawo limabwerezedwa ndipo kaŵirikaŵiri
imagwiritsidwa ntchito mobwereza momwemo.
Zitsanzo
seyaseya wemphawempha bwitibwiti pichikapichika
chikachika patipati libwalibwa taŵataŵa
lewulewu chikwichikwi dichidichi chinyachinya
phaluphalu tunyatunya zopizopi punzipunzi
114
Mitundu ya mimvekero
Mimvekero imaikidwa mu mitundu yaikulu yotsatira.
1. Mimvekero ya maonekedwe
Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za mtundu (kaonekedwe) wa zinthu.
Zitsanzo
a. Maso ako ali psu.
b. Kunja kwangoti ngwe.
c. Zovala zayera kuti mbe.
d. Mmera uli biriŵiri m‟munda.
e. Chidakwa chili bi ngati mtsiro.
2. Mimvekero ya mamvekedwe
Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za mamvekedwe a zinthu pathupi, m‟makutu,
m‟kamwa ndi m‟mphuno.
Zitsanzo
a. Thupi lako lili juu; kodi ukudwala?
b. Buluzi wagwa kuti phofo.
c. Ukamva kuti nginde, ndiye kuti afika.
d. Manyuchi ali tseketseke.
e. Mwagula sopo yabwino, ili guu.
3. Mimvekero ya mkhalidwe
Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za kakhalidwe ka chinthu.
Zitsanzo
a. Mtengowu uli nji.
b. Vumbwe ali bisale patchire.
c. Mwangoti du; kodi mwatani?
d. Ndisenza ndekha mtolowu; uli pepu.
e. Ali sukwasukwa chifukwa cha mantha.
115
4. Mimvekero ya mchitidwe
Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za kachitdwe ka ntchito.
Zitsanzo
a. Nyani ali chinyachinya m‟munda.
b. Wangoti m‟nyumba gubidi, atandiona.
c. Chidakwa chili dzandidzandi.
d. Msampha wangoti fwamphu.
e. Ali yakaliyakali kuthamangira kumsika.
Kapangidwe ka mimvekero
Mimvekero ina ndi yachikhalire pomwe ina imachita kupangidwa kuchokera ku mitundu ina
ya mawu maka aneni ena.
Njira zopangira mimvekero kuchokera ku aneni ena ndi monga zotsatira.
1. Kusintha lembo lamtsekulanjira „a‟ lotsirizira tsinde la mneni kuti likhale „e‟ kapena „u‟.
Zitsanzo
Mneni Mvekero
gona gone
songoka songoke
tambalala tambalale
sokoloka sokoloku
koloŵeka koloŵeku
galamuka galamuku
2. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo aŵiri. Phatikizo lotsalalo
ndi limene limakhala mvekero.
Zitsanzo
Mneni Mvekero
thyola thyo
116
dinda di
khoma kho
gwira gwi
phwanya phwa
khapa kha
3. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo atatu. Maphatikizo aŵiri
otsalawo ndi amene amakhala mvekero.
Zitsanzo
Mneni Mvekero
phwafula phwafu
ng‟anima ng‟ani
pendama penda
wayula wayu
zyolika zyoli
thothola thotho
4. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo atatu kenako n‟kubwereza
mvekero wopangidwayo (maphatikizo aŵiri otsalawo ndi amene amabwerezedwa) kuti
akhale mvekero wina watsopano.
Zitsanzo
Mneni ` Mvekero Mvekero
dzandira dzandi dzandidzandi
deruka deru deruderu
phulika phuli phuliphuli
yandama yanda yandayanda
wayula wayu wayuwayu
phothyola phothyo phothyophothyo
117
Ntchito
1. Kodi „mvekero‟ ndi chiyani?
2. Tchulani magulu atatu aliwonse a mimvekero ndipo pa gulu lililonse mupereke zitsanzo
zitatu.
3. Perekani mitundu itatu iliyonse ya mimvekero ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
zitsanzo zitatu.
4. Pangani ziganizo zomveka bwino ndi mimvekero yotsatira.
khathikha likhwithi njo
thotho pyuu ngwee
gwere tondovwiro ndalaa
tawii thedza phwi
nyontcholi lotho ndwii
5. Pangani mimvekero kuchokera ku aneni otsatira ndipo mutchule mitundu ya
mimvekeroyo.
weresa meza thwanima
phothyola fwikula phulika
likita duŵa nyukutula
118
119
|MUTU 12|
MPHATIKIRI
Kuganiza mozama
1. Fotokozani momwe dzina „mphatikiri‟ lidapangidwira kuchokera ku mawu ndi magawo
osiyanasiyana omwe mukuŵaona pa chithunzi chili pamwambapa.
2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „phatikira‟ yemwe ali mu msintho.
Mphatikiri ndi phatikizo lopezeka kumbuyo kapena kutsogolo kwa tsinde la mawu.
phatika
phatik-
-i
m-
-ira
120
Zitsanzo
1. munthu
Mawu woti „munthu‟ adapangidwa pophatikiza phatikizo „mu- ku tsinde lothandiza
kupanga dzina „-nthu‟ choncho „mu-‟ ndi mphatikiri.
2. Tidzachitengadi.
M‟chitsanzochi muli maphatikizo angapo omwe adaphatikizidwa ku tsinde la mneni
„tenga‟. Maphatikizowo ndi „ti-‟, -dza-‟, -chi- ndi -di‟. Maphtikizo onseŵa ndi
aphatikiri.
Mitundu ya aphatikiri
Mu Chicheŵa, monganso mu ziyankhulo zina za Chibantu, muli mitundu yaikulu iŵiri ya
aphatikiri. Mitunduyo ndi iyi: mphatikiram‟mbuyo ndi mphatikiram‟tsogolo.
1. Mphatikiram‟mbuyo
Mphatikiram‟mbuyo ndi phatikizo lomwe limaphatikizidwa kumbuyo kwa tsinde la mawu.
Zitsanzo
chinthu (chi- ku -nthu)
mkulu (m- ku -kulu)
wonenepa (wo- ku nenepa)
chabwino (cha- ku bwino)
wansembe (wa- ku nsembe)
2. Mphatikiram‟tsogolo
Mphatikiram‟tsogolo ndi phatikizo lomwe limaphatikizidwa kutsogolo kwa muzu kapena
tsinde la mawu.
Zitsanzo
phikira (-ira ku phikir-)
sekedwa (-edwa ku sek-)
bwerani (-ni ku bwera)
gulanso (-nso ku gula)
onatu (-tu ku ona)
121
Ntchito za aphatikiri
Aphatikiri (aphatikiram‟mbuyo ndi aphatikiram‟tsogolo) amagwira ntchito zosiyanasiyana.
Ntchito za aphatikiram’mbuyo
Aphatikiram‟mbuyo amagwira ntchito zotsatira:
1. Kuthandiza kupanga mayina
M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amaphatikizidwa ku tsinde kapena mawu ndipo mawu
opangidwa amakhala dzina.
Zitsanzo
zi -nthu zinthu
li- -kulu likulu
m- londa mlonda
u- bwino ubwino
chi- kale chikale
2. Kukulitsa, kuchepetsa ndi kuchulukitsa mayina.
M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amakulitsa (kapena kunyoza), kuchepetsa kapena
kuchulukitsa mayina.
Zitsanzo
a. Kukulitsa kapena kunyoza
chimunda chidazi
chindege chimutu
chimwana chimbamu
b. Kuchepetsa
kamuzu timbalame
kansima tindiwo
kansengwa tindalama
c. Kuchulukitsa
122
achule ana
malembo mauta
mitengo zitsulo
d. Kusonyeza malo
M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo „ku-„, „mu-‟ ndi „pa-‟ amasonyeza malo.
Zitsanzo
ku- kumadzi
mu- mthupi
pa- patsala
e. Kusonyeza umwini (mwini chinthu) kapena kopezeka zinthu
M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amaonetsa kuti wina ali ndi chinthu kapena kuti ndi
mwini chinthu.
Zitsanzo
tsa- tsabwalo (mwini bwalo)
tsa- tsang‟oma (mwini ng‟oma)
ka- kalitsiro (wokhala ndi litsiro)
ka- kansabwe (wokhala ndi nsabwe)
na- Nanjoka (kopezeka njoka)
na- Namikango (kopezeka mikango)
Kodi mu chicheŵa muli mphatikiram’kati?
Akatswiri azaziyankhulo amatsutsana kwambiri pa mfundo ya mphatikiram‟kati mu
ziyankhulo za Chibantu monga Chicheŵa. Akatswiri ena amati mu ziyankhulo za Chibantu
mulibe mphatikiram‟kati koma ena amati muli mphatikiram‟kati wapadera osati mmene
amayenera kukhalira potsatira malamulo a chiyankhulo enieni.
Kodi mphatikiram‟kati ndi chiyani?
Kunena motsata dongosolo la malamulo a chiyankhulo, mphatikiram‟kati ndi mphatikiri
yemwe amapezeka m‟kati mwa tsinde la mawu.
123
Mwachitsanzo, mu chiyankhulo chotchedwa Tagalog, chomwe chimayankhulidwa ku
Phillipines, muli zitsanzo zabwino za mphatikiram‟kati.
Zitsanzo
Tagalog Chicheŵa chake
1. bili gula
2. bumili -nagula, monga „anagula‟ (mu nthawi yakale)
3. lakad yenda
4. lumakad -nayenda, monga „anayenda‟ (mu nthawi yakale)
Kuchokera mu zitsanzo zili pamwambapa mutha kuona bwinobwino kuti mu chiyankhulo cha
Tagalog, mphatikiram‟kati („-um-‟) yemwe amatha kusonyeza nthawi yakale akupezeka
m‟kati mwenimweni mwa masinde „bili‟ ndi „lakad‟ ndipo akusiyana kwambiri ndi mphatikiri
-na-‟ mu Chicheŵa yemwe akupezeka kunja kwa masinde „gula‟ ndi „yenda‟.
Potsata mfundoyi, mutha kuona kuti mu Chicheŵa mulibe mphatikiram‟kati chifukwa
sitingathe kuloŵetsa mphatikiri (monga mphatikiram‟kati) m‟katikati mwa tsinde la mawu a
Chicheŵa.
Zitsanzo
1. Achigula.
2. Chikudyedwa.
3. Amangodzivuta.
Mu (1) mphatikiri „-chi-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „gula‟
Mu (2) mphatikiri „-ku-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „pita‟
Mu (3) aphatikiri „-ma-‟, „-ngo-‟ ndi „-dzi-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „vuta‟
Apa zikuonekeratu kuti mu Chicheŵa mulibe mphatikiram‟kati. Choncho aphatikiri onse
omwe ankatengedwa ngati aphatikiram‟kati ndi aphatikiram‟mbuyo chifukwa amakhala
kumbuyo kwa tsinde. Komabe poti aphatikiriŵa akupezeka pakati pa mphatikiri
wamchitantchito kapena wamchitidwantchito ndi tsinde, tiyenera kuŵasonyeza pogwiritsa
ntchito amdulamawu aŵiri (monga „-na-‟).
Mitundu ndi ntchito za aphatikiram‟mbuyoŵa zili motere:
124
1. Mphatikiram‟mbuyo wa nthawi
Mphatikiriyu masonyeza nthawi za aneni (nthawi yomwe ntchito yachitikira).
Zitsanzo
a. Anadya nsima.
b. Mulungu adzatitsogolera.
2. Mphatikiram‟ mbuyo wolamula
Mphatikiriyu amagwiritsidwa ntchito popereka lamulo. Mphatikiriyu ndi „-zi-‟.
Zitsanzo
a. Muzipita kwanu tsopano.
b. Mwanawe, uzilimbikira maphunziro.
3. Mphatikiram‟mbuyo wodzichitira
Mphatikiriyu amasonyeza kuti ntchito yabwerera kwa yemwe waichita. Mphatikiriyu ndi -
dzi-‟.
Zitsanzo
a. Mwana wadziluma.
b. Wadzicheka chonchi?
4. Mphatikiram‟mbuyo wapokhapokha
Mphatikiriyu amasonyeza kuti ntchito ichitika ngati ina ichitike. Aphatikiri otere ndi monga „-
ta-‟ ndi „-ka‟.
Zitsanzo
a. Atabwera, ndingapite nawo.
b. Ndisangalala akabwera.
5. Mphatikiram‟mbuyo wosonyeza kuthekera
Mphatikiriyu amasonyeza kuti wina angathe kuchita kanthu. Mphatikiriyu ndi „-nga‟.
Zitsanzo
a. Ndingayendetse sitima.
b. Galuyu angagwire nyama.
6. Mphatikiram‟mbuyo wa mchitidwantchito
125
Mphatikiriyu amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo yemwe wachitidwa kanthu.
Zitsanzo
a. Ndamuona iye.
b. Angozo achigwetsa chimtengo.
Ntchito za aphatikiram’tsogolo
Aphatikiram‟tsogolo amagwira ntchito zotsatira:
1. Kuthandiza kupanga misintho ya aneni
Aphatikiram‟tsogoloŵa amaphatikizidwa ku mizu ya aneni ndipo amathandiza kupanga
misintho ya aneni.
Zitsanzo
a. Galu wamenyedwa.
b. Anditengera ndalama zanga.
c. Mwandimenyetsa.
d. Atambala akumenyana.
e. Wayalula mphasa zanga ndani?
2. Kukhala akulitsi
Pali aphatikiram‟tsogolo ena apadera omwe amatchedwa „akulitsi‟. Aphatikiram‟tsogoloŵa
amatheka kuphatikizidwa pafupifupi kutsogolo kwa mtundu wina uliwonse wa mawu.
Aphatikiram‟tsogoloŵa ndi aŵa: „-be‟, „-nso‟, „-tu‟ ndi „-di‟.
a. -be
Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:
i. Kusonyeza kuti ntchito ikuchitika mopitiriza
Zitsanzo
• Angolirabe kuchokera m‟maŵa.
• Muzisesabe mpaka ndibwereko.
126
ii. Kusonyeza kuti wina sali ndi kanthu
Zitsanzo
• Ndilibe ndalama.
• Mwanayu alibe nzeru.
iii. Kusonyeza kuti ntchito ichitika pakapita nthawi pang‟ono (makamaka ntchito
inaikachitika).
Zitsanzo
Mudyabe, akaphika.
• Ndigonabe ndikamaliza kuŵerenga.
iv. Kusonyeza makani pochita zomwe wina analetsedwa kuchita (kapena ngakhale pali
zifukwa zina zoletsa kutero).
Zitsanzo
• Ndadyabe ngakhale mwandiletsa
• Agulabe nyama yovunda ija.
b. -nso
Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:
i. Kusonyeza kuti ntchito yabwerezedwa (akaphatikizidwa ku mneni).
Zitsanzo
• Ndabweranso.
• Wapambananso chisankho.
ii. Kusonyeza kuphatikiza (si mmodzi yekha wochita kanthu komanso pali wina).
Pogwira ntchitoyi, mphatikiram‟tsogolo „-nso‟ amaphatikizidwa ku mitundu ina ya
mawu
monga mayina, mloŵam‟malo, muonjezi ndi mlumikizi.
Zitsanzo
Inunso mubwere.
Joni ndi mnzanga, Malitanso ndi mnzanga.
Mwaba ndiponso mwapha.
127
Leronso kugwa mvula.
c. -tu
Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:
i. Kusonyeza kuti ntchito yachitika kwathunthu.
Zitsanzo
Ndinaiŵaliratu zoti mubwera.
Zikuoneka kuti mwatoperatu.
ii. Kusonyeza kuti ntchito iyenera kuchitika pasanaoneke zovuta zina kapena ntchito
ina isanachitike.
Zitsanzo
• Nkhanga zinapanganiratu kusanapse.
• Mudyeretu musanamwe mankhwala.
iii. Kusonyeza kuchenjeza kuti ngati wina achita kanthu ndiye kuti kanthu kena
kamutsatira.
Zitsanzo
• Pitatu umenyedwe.
• Muvulalatu mukadumpha.
3. Kuchulukitsa kapena kulemekeza
Mphatikiram‟tsogolo -ni‟ amaphatikizidwa ku mizu ya aneni ndipo amasonyeza
kuchulukitsa
kapena kulemekeza.
Zitsanzo
a. Atsikana, limbikirani maphunziro.
b. Khalani pansi, bambo.
Kumbutso
Aphatikiram‟tsogolo angapo amatheka kutsatana.
Zitsanzo
128
1. Amudyeransotu.
2. Kodi mulipodi?
3. M‟phirimonso muli afisi.
4. Yendanibe, musatope.
Ntchito
1. Kodi „mphatikiri‟ ndi chiyani?
2. Gwiritsani ntchito aphatikiri otsatira mu ziganizo zomveka bwino.
mu- -ngo- -ni
chi- -zi- -be
ti- -ba- -tu
3. Perekani matanthauzo ndi zitsanzo zanuzanu za aphatikiri otsatira.
a. mphatikiram‟mbuyo
b. mphatikiram‟tsogolo
4. Lembani mawu okhala ndi aphatikiram‟tsogolo otsatira ndipo mufotokoze ntchito zawo.
-be -eka
-ula -edwa
-nso -ni
5. Lembani ziganizo ziŵiriziŵiri zomveka bwino ndi „ku‟ ndi „chi‟ ngati:
a. aphatikiram‟mbuyo
b. aphatikiram‟tsogolo
6. Tchulani mitundu ndi ntchito za aphatikiri omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo
izi.
a. Munthu ali ndi miyendo iŵiri.
b. Mtsikanayo amavina bwino.
c. Mupitekonso dzuŵa lisanaloŵe.
d. Loŵani m‟nyumbamu.
e. Galuyu ndi waukalidi.
129
7. Kodi mu Chicheŵa muli mphatikiram‟kati? Tsimikizirani yankho lanu.
130
131
|MUTU 13|
MGWIRIZANITSI
Kuganiza mozama
1. Kuchokera pa zomwe mukuona pamwambapa, sankhani mphatikiri woyenera
kuphatikizidwa ku tsinde -dya‟ kuchokera pa aphatikiri aŵa: „a-‟, „wa- ndi „ya-‟, kuti
mupange mawu omveka bwino ndi tsindelo.
2. Ndi chifukwa chiyani mukuganiza kuti mphatikiri mwasankhayo ndiye woyenera?
3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „gwirizanitsa‟, yemwe ali mu msintho.
Mgwirizanitsi ndi mphatikiri yemwe amasonyeza mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa
mchitantchito kapena mchitidwantchito ndi mawu ena m‟chiganizo.
Chitsanzo
Nsalu langa wofiira uja lasoŵa.
Mfumu
adya wadya yadya
-dya
132
Chiganizo chili pamwambapa sichikumveka bwino ndipo n‟choseketsa chifukwa aphatikiri
omwe agwiritsidwa ntchito sakugwirizana mpang‟ono pomwe ndi mchitantchito „nsalu‟.
Aphatikiri oyenera ndi aŵa:
1. Nsalu yanga yofiira ija yasoŵa. (chimodzi)
2. Nsalu zanga zofiira zija zasoŵa. (zambiri)
Umenewu ndiwo mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa mchitantchito kapena
mchitidwantchito ndi mawu ena mu chiganizo.
Mitundu ya agwirizanitsi
Agwirizanitsi amaikikidwa mu mitundu yosiyanasiyana yotsatira.
1. Mgwirizanitsi wa mchitantchito
Uyu ndi mphatikiri yemwe amagwirizana ndi mchitantchito ndipo amaphatikizidwa ku mneni.
Zitsanzo
a. Ife tadya nsima yosapsa.
b. Chala sichiloza mwini.
c. Mbuzi za mfumu zili kudambo.
Mu (a) „ta- akugwirizana ndi mchitantchito „ife‟; mu (b) chi- akugwirizana ndi
mchitantchito „chala‟ ndipo mu (c) „zi-‟ akugwirizana ndi mchitantchito „mbuzi‟.
2. Mgwirizanitsi wa mchitidwantchito
Uyu ndi mphatikiri yemwe amagwirizana ndi yemwe wachitidwa kanthu. Nthawi zambiri
mgwirizanitsiyu amakhala pakati pa mphatikiram‟mbuyo ndi tsinde la mneni.
Zitsanzo
a. Ndaliona khasu lija.
b. Galu wachiwewe waŵaluma iwo.
c. Nsima yadyedwa.
Mu (a) -li- akugwirizana ndi mchitidwantchito „khasu‟; mu (b) -ŵa- akugwirizana ndi
mchitidwantchito „iwo‟ ndipo mu (c) „ya-‟ akugwirizana ndi mchitidwantchito „nsima‟.
3. Mgwirizanitsi wa mfotokozi
133
Mgwirizanitsi wa mfotokozi ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amathandiza kupanga
mfotokozi wamaonekedwe kapena wamkhalidwe ndipo amagwirizana ndi dzina kapena
mloŵam‟malo.
Zitsanzo
a. Andiphikira nsima yaiŵisi.
b. Wanga wamtali uja wabwera.
c. Ndagula mbale zachitsulo.
Mu (a) yai- akugwirizana ndi dzina „nsima‟; mu (b) „wam- akugwirizana ndi
mloŵam‟malo „wanga‟ ndipo mu (c) „za-‟ akugwirizana ndi dzina „mbale‟.
4. Mgwirizanitsi wa umwini
Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde laumwini pofuna kupanga
mawu omwe amakamba zambiri za dzina.
Zitsanzo
a. Mwana wake wabwera.
b. Ndaliona buku langa.
c. Nkhosa zanu zikudya msipu.
Mu (a) „wa- waphatikizidwa ku tsinde la umwini -ke ndipo akugwirizana ndi dzina
„mwana‟; mu (b) „la- waphatikizidwa ku tsinde la umwini -nga ndipo akugwirizana ndi
dzina „buku‟ ndipo mu (c) „za-‟ waphatikizidwa ku tsinde la umwini „-nu‟ ndipo akugwirizana
ndi dzina „nkhosa‟.
5. Mgwirizanitsi woloza
Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde loloza pofuna kupanga
mawu olozera. Mgwirizanitsiyu amagwirizana ndi mawu olozedwa.
Zitsanzo
a. Munthu uja ndi wakuba.
b. Chaka chino ndilima thonje.
c. Patsala paja pagona chinziri.
134
Mu (a) „u-waphatikizidwa ku tsinde loloza-jandipo akugwirizana ndi dzina „munthu‟; mu
(b) „chi-waphatikizidwa ku tsinde loloza -nondipo akugwirizana ndi dzina „chaka‟ ndipo
mu (c) „pa-‟ waphatikizidwa ku tsinde loloza„-ja‟ ndipo akugwirizana ndi dzina „patsala‟.
6. Mgwirizanitsi wa maŵerengo
Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo.
Mgwirizanitsiyu amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo yemwe akuŵerengedwa.
Zitsanzo
a. Mapanga aŵiri avumbwitsa.
b. Ulendo wachitatu wandikhumudwitsa.
c. Yake imodzi yapezeka.
Mu (a) „a- waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo -ŵiri ndipo akugwirizana ndi dzina
„mapanga‟; mu (b) „wachi- waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo -tatu ndipo
akugwirizana ndi dzina „ulendo‟ ndipo mu (c) „i-waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo -
modzi‟ ndipo akugwirizana ndi mloŵam‟malo „yake‟.
7. Mgwirizanitsi wa mgwirizano
Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku masinde a mgwirizano monga -
mene‟, „-tere‟ ndi „-mwe‟ ndipo amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo wonenedwa.
Zitsanzo
a. Ndamuona mlendo amene wabwera kwanu.
b. Makhalidwe otere ndimadana nazo.
c. Izi ndi zomwe ndimayembekeza kuchitika.
Mu (a) „a-waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano -mene‟ ndipo akugwirizana ndi dzina
„mlendo‟; mu (b) „o-waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano „-tere‟ ndipo akugwirizana ndi
dzina „makhalidwe‟ ndipo mu (c) „zo-‟ waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano „-mwe‟ ndipo
akugwirizana ndi mloŵam‟malo „izi‟.
8. Mgwirizanitsi wofunsira
Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku masinde ofunsira monga -tani‟, -
yani‟ „-ngati‟ ndi „-ti‟ ndipo amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo wonenedwa.
Zitsanzo
135
a. Ukufuna ndalama zingati?
b. Mwagula botolo lotani?
c. Ndi atatu ati abedwa?
Mu (a) „zi- waphatikizidwa ku tsinde lofunsira -ngati‟ ndipo akugwirizana ndi dzina
„ndalama‟; mu (b) „lo- waphatikizidwa ku tsinde lofunsira -tani‟ ndipo akugwirizana ndi
dzina „botolo‟ ndipo mu (c) „a-waphatikizidwa ku tsinde lofunsira -ti‟ ndipo akugwirizana
ndi mloŵam‟malo „atatu‟.
Ntchito
1. Kodi „mgwirizanitsi‟ ndi chiyani?
2. Tchulani mitundu isanu iliyonse ya agwirizanitsi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
zitsanzo
zanuzanu ziŵiri mu ziganizo. Mutseke mzere kunsi kwa agwiritsanitsiwo.
3. Lembani agwirizanitsi a mchitidwantchito m‟ziganizo pogwiritsa ntchito mayina otsatira
ndipo
mulembe mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.
achule mitengo mwezi
mzambwe zaka kudimba
4. Lembani agwirizanitsi a mfotokozi m‟ziganizo pogwiritsa ntchito mayina otsatira ndipo
mulembe mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.
khola kulima msodzi
gondwa mbuzi mango
5. Tchulani mitundu ya agwirizanitsi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo izi.
a. Mphepo yasasula denga laudzu.
b. Agogo atiphera nkhunzi yonenepa kwambiri.
c. Kumanda kuja kwaŵirira kwambiri.
d. Galu waukuli amupha.
e. Atangomva nyimbo imodzi yokha sadachoke.
6. Chiganizo kuti chimveke bwino pamafunika mgwirizano wa mawu. Lembani aphatikiri
oyenera
mu mipata yotsatira pofuna kuonetsa mgwirizano wa mawu.
136
a. Njuchi __luma mwana __ng‟ono.
b. Aphunzitsi __luntha __pambanitsa ophunzira.
c. Galu __nu __gwira kalulu.
7. N‟chifukwa chiyani mphatikiri „-dzi-‟ wosonyeza kuti wina wadzichitira ntchito yekha si
mgwirizanitsi? Perekani chifukwa chachikulu chimodzi.
137
|MUTU 14|
ZIZINDIKIRO ZA M‟KALEMBEDWE
Kuganiza mozama
1. Perekani zitsanzo za zizindikiro zina zilizonse zomwe mumazidziŵa ndipo mutchule
matanthauzo ake.
2. Kuchokera pa zomwe mukuona pa zithunzi zili pamwambapa, mukuganiza kuti mkango
ndi nyani akuganizanji? Tsimikizirani yankho lanu.
Pamene tikulemba ziganizo, timagwiritsa ntchito zizindikiro za m‟kalembedwe
zosiyanasiyana molingana ndi zomwe tifuna kuonetsa monga izi: kupuma, kudabwa,
kutamula ndi kufunsa. Zizindikirozo ndi zimene zimatchedwa zizindikiro za m‟kalembedwe.
Mitundu ndi ntchito za zizindikiro za m’kalembedwe
Mitundu ndi ntchito za zizindikiro za m‟kalembedwe zili motere:
1. Mpumiro .
!
?
138
Ichi ndi chizindikiro chomwe chimasonyeza kupuma chifukwa choti ganizo latha. Mpumiro
umaikidwa kumapeto kwa chiganizo.
Zitsanzo
a. Bwerani kuno.
b. Uzipita kwanu.
c. Tiziteteza zachilengedwe.
Nthawi zina mpumiro umagwiritsidwa ntchito mu zidule za mayina a anthu.
Zitsanzo
a. Ndaona Bambo A.P. Masasa.
b. Bukuli linalembedwa ndi J.W. Gwengwe.
c. Mayi Mphatso C. Chimtengo anali nduna ya boma.
Kumbutso
Mpumiro sumaikidwa patsogolo pa mayina a anthu omwe atchulidwa modula (makamaka
mayina a maphatikizo oposa aŵiri) pokhapokha ngati mayinawo akumaliza ganizo.
Zitsanzo
a. Maya (Mayamiko) akuthamanga.
b. Ndakumana ndi Maya.
c. Gome (Gomezani) wafika kale.
2. Mpatuliro ,
Mpatuliro ndi chizindikiro chomwe chimagwiritsidwa ntchito tikafuna kupuma pang‟ono
pamene tikutchula mawu omwe ali m‟mndandanda. Kaŵirikaŵiri mawu a m‟mndandandawo
amakhala mayina, aloŵam‟malo ndi afotokozi.
Zitsanzo
a. Mundigulireko nsomba, mchere, anyezi, kale ndi mafuta ophikira.
b. Kumsonkhanoko kunali Azungu, Amwenye ndi anthu akuda.
c. Mwanayo ndi wamfupi, wakuda, wanzeru, waulemu komanso wosekaseka.
139
Mpatuliro umagwiranso ntchito yopatula nthambi yosaima payokha (ngati nthambi yosaima
payokhayo ndiyo yoyamba chiganizo) ku nthambi yoima payokha.
Zitsanzo
a. Popeza mwandiitana, ndabwera.
b. Ngakhale kunali mvula, iwo anapitabe kuphwando.
c. Chalaka bakha, nkhuku singatole.
Mpatuliro umagwiranso ntchito yopatula dzina (kapena kapandamneni) wa dzina lapadera.
Zitsanzo
a. Naphiri, mphunzitsi, wabwera.
b. Zuze, chilombo cham‟mudzi, wamenyedwa.
c. Chilema, mtengo wodabwitsa, uli ku Malosa.
Mpatuliro umaikidwanso pambuyo pa mawu omwe ali m‟mtengero m‟malo mwa mtamuliro.
Zitsanzo
a. Iye adati, “Chakudza sichiimba ng‟oma.”
b. Kodi John anati, “Tikumane poduka mphepo”?
c. “Chabwino,” mayi anayankha, “ndigula nsapatozo.”
Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito pofuna kusonyeza dzina kapena mloŵam‟malo
woitanira.
Zitsanzo
a. Kodi wadya kale, Yamikani?
b. Zione, bwera kuno.
c. Iwe, udzanditule mtsuko.
Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito polemba keyala yopingasa. Kumapeto kwa mzere
uliwonse mu keyala yopingasa (kupatula mzere wotsiriza) kumakhala mpatuliro.
140
Chitsanzo
Kasamba F.P. School,
Private Bag 8,
Nkhotakota.
Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito popatula mawu oyankhira (maka aonjezi) ndi mawu
otsatira.
Zitsanzo
a. Chabwino, mubwere maŵa.
b. Inde, ndi zoona kuti ndimamukonda.
c. Ayi, sindifuna zachipongwe.
3. Mtamuliro :
Mtamuliro ndi chizindikiro chomwe nthawi zambiri chimagwiritsidwa ntchito pofuna
kutambasula zomwe zanenedwa kale.
Mtamuliro umatamula (umatchula) mndandanda wa zinthu ndipo umaikidwa patsogolo pa
alozi kapena mawu oti „monga‟ ndi „mwachitsanzo‟.
Zitsanzo
a. Mundigulireko zinthu izi: nsapato, malaya ndi mabuku.
b. Iye anapambana maphunziro atatu aŵa: Chicheŵa, Chingerezi ndi Chilatini.
e. Unditengereko izi: mpeni, mbale ndi mphika.
Mtamuliro umagwiranso ntchito yotsekula mawu omwe amayankhulidwa mwachindunji ndi
munthu wina ndipo ali m‟mtengero.
Zitsanzo
a. Zione anati: “Ndifuna kudzakhala mtsogoleri wa dziko.”
b. Akuluakulu adati: “Ukasoŵa mng‟oma umadya mavu.”
c. Kamuzu adati: “Chuma cha Malaŵi chili m‟nthaka.”
Kumbutso
141
Mawu wotamulidwa (wokhala patsogolo pa mtamuliro amayamba ndi lembo laling‟ono ngati
mawuwo si dzina la mwinimwini kapena mawu oyankhulidwa ndi munthu wina.)
4. Mpumirapang‟ono ;
Mpumirapang‟ono umagwiritsidwa ntchito mu chiganizo cha ziganizo zingapo kapena cha
nthambi pofuna kupuma motalikirako tisanamalize ganizo. Chizindikirochi chili pakati pa
mpatuliro ndi mpumiro.
Chizindikirochi chimaikidwa pamalo pomwe pakanatha kuikidwa alumikizi monga aŵa:
„chifukwa‟, „poti‟, „popeza‟ ndi „kapena‟ pofuna kulumikiza nthambi za chiganizo.
Zitsanzo
a. M‟mudzimo mulibe anthu; onse anasamukamo. (M‟mudzimo mulibe anthu chifukwa onse
anasamukamo)
b. Sindikuperekezani; sindinasambe. (Sindikuperekezani poti sindinasambe.)
c. Tsogolani; sindifuna kuti andione. (Tsogolani popeza sindifuna kuti andione.)
Tingathe kugwiritsanso ntchito mpumirapang‟ono m‟chiganizo cha ziganizo chomwe chili ndi
ziganizo zotsutsana maganizo ngati sitifuna kugwiritsa ntchito alumikizi monga „koma‟ ndi
„ngakhale‟.
Zitsanzo
a. Ndimakonda therere; mayi anga amadana nalo.
b. Bambo amasuta fodya; ine sindimasuta.
c. Iye amandikonda; ine sindimukonda.
Mpumirapang‟ono umagwiranso ntchito pofuna kupatula magulu akuluakulu a mawu omwe
ali ndi zinthu zomwe zili m‟mndandanda ndipo alekanitsidwa ndi mipatuliro.
Chitsanzo
Tidzagula nthochi, mbatata ndi buledi kuti tidzadye mmaŵa; mapapaya, mpunga ndi nsomba
kuti tidzadye masana; komanso nyama, masikono ndi zakumwa kuti tidzadye ndi kumwa
tsiku laphwandolo.
5. Mfunsiro ?
Mfunsiro ndi chizindikiro chomwe chimagwira ntchito pofunsa funso lachindunji.
142
Zitsanzo
a. Ukuti bwanji?
b. Kodi mwadya?
c. Wabwera?
Chizindikiro cha mfunsiro sichigwiritsidwa ntchito mu mafunso opanda chindunji.
Zitsanzo
a. Wandifunsa ngati ndanyamuka kale.
b. Ndifuna ndidziŵe kuti munyamuka liti.
c. Mundiuuze kuti mungakonde zotani.
6. Mfuwuliro !
Ichi ndi chizindikiro chimene chimalembedwa patsogolo pa mawu omwe ayankhulidwa
mofuwula kapena mokuwa pofuna kusonyeza kudzidzimuka, kudabwa, kumva ululu,
kusangalala kapena kunyansidwa
Zitsanzo
a. Hi! Pali njoka.
b. Kalanga ine! Ndavulala.
c. Moto kuno! Motoo!
7. Nkhodolero
Chizindikirochi chimalembedwa pomwe patsala mpata tikachotsa lembo lina pa mawu, maka
lembo lamtsekulanjira (lembo laliwu).
Zitsanzo
a. m‟nyanja (mu nyanja)
b. n‟kale (ndi kale)
c. Cham‟gwera (Chamugwera)
Pali maphatikizo ena mu Chicheŵa omwe amakhala ndi nkhodolero yomwe sisonyeza kuti
pachotsedwa lembo koma kuti maphatikizowo ndi madzeram‟mphuno.
Zitsanzo
a. ng‟amba
143
b. kang‟wing‟wi
c. ching‟wenyeng‟wenye
Nthawi zina nkhodolero imaikidwa pa mawu pofuna kusiyanitsa mawuwo ndi mawu ena
ofanana nawo m‟kalembedwe koma osiyana katchulidwe ndi matanthauzo.
Chitsanzo: mbale ndi m‟bale
mbale : chipangizo chodyeramo
m‟bale: munthu wobadwa naye bere kapena banja limodzi
7. Mdulamawu -
Chizindikirochi chimagwira ntchito zosiyanasiyana monga zotsatira.
a. Kusonyeza maphatikizo opanga mawu
Zitsanzo
i. Lilongwe (Li-lo-ngwe)
ii. kang‟wing‟wi (ka-ng‟wi-ng‟wi)
iii. mphunzitsi (m-phu-nzi-tsi)
b. Kusonyeza aphatikiri
Zitsanzo
i. mphatikiram‟mbuyo : ka- (kanthu), a- (apusi), -na- (anadya), -ku- (tikubwera)
ii. mphatikiram‟tsogolo : -era (tengera), -ana (kondana), -etsetsa (onetsetsa)
iii. akulitsi : -nso (bweranso), -be (sungabe), -tu (tengatu), -di (munthudi)
c. Polemba magulu a mayina monga aŵa: Mu-, Mi- ; Li-, Ma- ; Ka-, Ti- ; Chi-, Zi-
d. Polemba aneni a phatikizo limodzi monga aŵa: -fa, -gwa, -dya, -mwa, -dza, -cha, -kha
Kumbutso
Sitigwiritsa ntchito mdulamawu polemba mawu ophatikizana ndi achibwereza.
Zitsanzo
a. njokaluzi (osati njoka-luzi)
b. kaŵirikaŵiri (osati kaŵiri-kaŵiri)
c. tumphatumpha (osati tumpha-tumpha)
144
8. Mkutiramawu ( )
Chizindikirochi chimagwira ntchito zotsatira.
a. Kupereka mawu ena ofanana tanthauzo ndi womwe akuyang‟anidwa mwachindunji.
Zitsanzo
i. Iye wachita kaguni (manyazi) atamuseka.
ii. Galu wanu wapha nkhaŵena (nkhanga) yanga.
b. Kupereka tanthauzo la mawu amatanthauzo apatali monga zining‟a.
Zitsanzo
i. Ndi zoona kuti iwo ayenda chogona (amwalira).
ii. Nkhaniyo yandidulitsa mutu wa zizwa (yandidabwitsa).
c. Kutambasula langizo kuti limveke bwino.
Zitsanzo
i. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi zining‟a zotsatirazi kuonetsa kuti mukudziŵa
matanthauzo ake (chining‟a chimodzi pa chiganizo chimodzi).
ii. Nyumbayo ndi yosasoŵa kwenikweni chifukwa ngakhale mwana amaidziŵa. Ngati
mungasokere, mutha kufunsa (koma osafunsa anthu okayikitsa).
9. Mtengero “ ”
Ntchito yaikulu ya chizindikirochi ndi kukuta zomwe munthu wina wayankhula (zoyankhula
mwini).
Zitsanzo
a. Iye anati, “Kwapsa tonola sudziŵa mtima wa moto.”
b. “Ndabwera,” John anandiuza, “kudzaona amayi.”
c. “Kodi mwadya kale?” mnzanga anandifunsa.
Mtengero umagwiritsidwanso ntchito pokuta mitu ya m‟buku, ndakatulo, nyimbo, nthano za
makolo, nkhani zazifupi ndi nkhani zazitali.
Zitsanzo
145
a. Onani mu buku la Mbiri ya Acheŵa za “Ufumu wa Mkanthama Mwale” pa tsamba 139.
b. Ine sindinaŵerengapo ndakatulo yotchedwa “Chilola Wopanda Mano” ndi nkhani yaifupi
ya
“Zina Ukaona”.
c. Wambali Mkandawire anaimba nyimbo ya “Kavuluvulu”.
Mitengero imaikidwa mu mitundu yaikulu iŵiri iyi: mtengero wa mphini ziŵiriziŵiri ( )
ndi mtengero wa mphini imodziimodzi („ ‟).
1. Mtengero wa mphini ziŵiriziŵiri
Mtengerowu ndi umene umagwiritsidwa ntchito kwambiri. Mtengerowu umagwira ntchito
zotsatira.
a. Kukuta zoyankhula mwini (mawu enieni omwe wina wayankhula)
Zitsanzo
i. “Kodi umandikonda?” Chilipo adandifunsa.
ii. Iye anati, “Mukapanda kusamala, muvutika ndi njala chaka chino.”
iii. “Ntchito ya uchembere wabwino ndi ya aliyense,” Mfumu Kwataine inatero.
b. Kuloza mawu a paphata (mawu omwe tifuna kuŵayang‟anitsitsa).
Zitsanzo
i. Mawu woti “fisi” ali ndi matanthauzo ambiri.
ii. Kodi mawu woti “nyenyezi” ali ndi maphatikizo angati?
iii. “Chifwirimbwiti” ndi chiyani?
2. Mtengero wa mphini imodziimodzi
Kaŵirikaŵiri mtengero wa mtunduwu umagwiritsidwa ntchito pokuta mawu omwe
adayankhulidwa ndi munthu wina ndipo ali mu mtengero wina.
Chitsanzo
Mwanayo anafunsa amake, “Kodi ndi zoona kuti Kamuzu Banda adati, „Ndabwera
kudzaphwanya chitaganya chonunkha‟ atangofika kuchokera ku Mangalande?”
146
Kaŵirikaŵiri mtengero wa mphini imodziimodzi ndi umene umagwiritsidwa ntchito poloza
mawu a paphata (omwe tifuna kuŵayang‟anitsitsa).
Zitsanzo
i. Mawu woti „fisi‟ ali ndi matanthauzo ambiri.
ii. Kodi mawu woti „nyenyezi‟ ali ndi maphatikizo angati?
iii. „Chifwirimbwiti‟ ndi chiyani?
Kumbutso
Alembi ambiri anthano zazitali makonda kugwiritsa ntchito mtengero wa mphini
imodziimodzi pokuta zoyankhula mwini.
Chenjezo
Ngati mawu omwe ali m‟mtengero ndi funso, mfunsiro uzikhala m‟kati mwa mtengero.
Zitsanzo
a. “Kodi mwagula nsomba?” Eliza anafunsa bambo ake.
b. “Mwandionerako ndalama zanga?” iye anafunsa modandaula.
Mfunsiro umaikidwa kumapeto kwa mtengero ngati mawu omwe afuna kudziŵa za mawu
omwe ali m‟mtengerowo ndi funso.
Chitsanzo
Kodi mayi anati, “Kasambe”?
Mawu woti “kasambe” si funso koma mawu oti “Kodi mayi anati”.
MALEMBO AAKULU
Malembo amalembedwa potsata malamulo. Sitimangolemba malembo chilembelembe.
Malembo aakulu ali ndi malo ake omwe ayenera kulembedwapo. Kalembedwe ka malembo
aakulu kotsata malamulo kali motere.
1. Pamene tiyamba kulemba chiganizo, mawu woyamba amakhala ndi lembo lalikulu.
Zitsanzo
a. Ulimi wothirira ndi waphindu.
147
b. Akuti akupezani posachedwapa.
c. Chaka chino tibzala mitengo yambiri.
2. Poyamba kulemba mayina a mwinimwini.
Zitsanzo
a. Mtsinje wa Shire ndi waukulu.
b. Dziko la Malaŵi ndi lamtendere.
c. Ndimapembedza Mulungu mmodzi.
d. Tibwera kwanu Lachitatu.
e. Ndagula mbewu ya chimanga ya Chitute.
3. Polemba malonje a kalata timayamba kulemba dzina la amene tikumulembera ndi lembo
lalikulu ngakhale dzinalo likhale dzina lopanda mwinimwini.
Zitsanzo
a. Okondedwa Bambo ndi Mayi,
b. Wokondedwa Bwana,
4. Mu nthano za makolo ndi zisudzo za nyama, mayina a apangankhani komanso a
atengambali amayamba ndi malembo aakulu ngakhale akhale mayina opanda
mwinimwini.
Zitsanzo
a. Chibwenzi cha Fisi ndi Mkango chinali chachinyengo.
b. Mu nthanoyo Kalulu anapusitsa Mvuwu ndi Njovu.
c. Mu nkhalango ya Matsano, mnzake wa Fulu anali Kalulu.
5. Mu zoyankhula mwini, mawu a m‟mtengero amayamba ndi lembo lalikulu.
Zitsanzo
a. Iwo anakalipa, “Chokani ophunzira osamva!”
b. Iye anati, “Khalani pansi.
Ntchito
148
1. Lembani ntchito ziŵiriziŵiri za zizindikiro za m‟kalembedwe zotsatira ndipo pa ntchito
iliyonse mupereke chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.
a. mpatuliro
b. mtamuliro
c. mkutiramawu
d. mtengero
e. mpumirapang‟ono
2. Lembani zizindikiro za m‟kalembedwe zoyenera mu ziganizo zotsatirazi.
a. Iye wati ndikudziŵa zomwe mwabisa.
b. Mundigulireko zinthu izi mabuku, zolembera ndi nsapato.
c. Bwera kuno, iye adamuuza mwanayo.
d. Sindidya mwandinyoza.
e. Ndibwere liti
3. Lembani zizindikiro za m‟kalembedwe zoyenera komanso mawu aakulu oyenera mu
kandimeyi:
Mu malawi muno amayi ena maka akumudzi amalimbikitsa miyambo ya makolo
yoipa yomwe imachititsa abambo ena kuti azichitira nkhanza amayi ndi atsikana
mwachitsanzo amayi ena amalimbikitsa anamwali kutsata miyambo yoipa yomwe
imapereka mpata kwa amuna ena kuti azichitira nkhanza ana aakazi amayi ena
amalimbikitsa nkhanza kupyolera mu nyimbo, monga ya kapirire, ndi malangizo kwa
akwatibwi kuti azikamvera ndi kupirira ngakhale amuna awo azikaŵazunza.
149
|MUTU 15|
CHIGANIZO
Kuganiza mozama
1. Fotokozani zomwe mukuona kuti zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa. Ganizo
lililonse likhale palokha.
2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani
mayina anuanu kuchokera ku mneni „ganiza‟.
Chiganizo ndi mawu kapena gulu la mawu lokhala ndi mneni ndipo limapereka ganizo
lathunthu.
Zitsanzo
1. Ndakhuta.
150
2. Ine ndadya nsima.
3. Mtengo uja wagwa.
4. Katangale ndi woipa.
Mawu ofunikira kwambiri kuti chiganizo chimveke bwino komanso kupereka tanthauzo ndi
aŵa: mchitantchito, mneni (ndi mchitidwantchito). Komabe si ziganizo zonse zomwe
zimakhala ndi mchitidwantchito.
Nthawi zina chiganizo chitha kukhala ndi zigawo zonse zofunikira (mchitantchito ndi mneni)
koma sichitha kupereka ganizo logwira mtima poganizira zochitika tsiku ndi tsiku.
Kaŵirikaŵiri zoterezi zimachitika mu nkhani zamchezo ndi zolembedwa ndipo
n‟zovomerezeka chifukwa alembi amakhala ndi ufulu wotero.
Zitsanzo
1. Kamuzu ndi mkango.
2. Nkhalango ikuvina.
3. Joni wasenza phiri la Zomba.
Magawo a chiganizo
Chiganizo chilichonse chimakhala ndi magawo aakulu aŵiri. Magawo aŵiriwo ndi aŵa: gawo
losonyeza yemwe wachita ntchito ndi gawo losonyeza ntchito yomwe yachitika. Gawo
losonyeza yemwe wachita ntchito limatchedwa „mchitantchito‟ (mwininkkani) ndipo gawo
lomwe limasonyeza ntchito yomwe yachitika limatchedwa „mnenankhani‟.
Zitsanzo
1. Uyu si mnzanga.
2. Mwana wadya phala.
3. Munthu waulesi satukula dziko.
4. Amayi ndi abambo apita kumunda.
5. Mvula yamasiku ano ndi yanjomba.
Mchitantchito (mwinkhani)
Mnenankhani
151
1. Uyu
2. Mwana
3. Munthu waulesi
4. Amayi ndi abambo
5. Mvula yamasiku ano
si mnzanga
wadya phala
satukula dziko
apita kumunda
ndi yanjomba
Kaŵirikaŵiri mchitantchito wa chiganizo amatha kukhala dzina, kapena kapandamneni wa
dzina kapenanso mloŵam‟malo.
Mitundu ya ziganizo
Ziganizo zimaikidwa mu mitundu yaikulu yotsatira.
1. Chiganizo chopanda nthambi
Chiganizo chopanda nthambi chimakhala ndi mchitantchito ndi mnenankhani mmodzi.
Mnenankhani mmodziyo amakhala ndi mneni weniweni mmodzi. Chiganizochi ndi nthambi
yoima payokha basi.
Zitsanzo
a. Mphaka wapha khoswe.
b. Nyengo ikusintha.
c. Kodi mwagula nsalu ija?
2. Chiganizo cha ziganizo zingapo
Chiganizo cha ziganizo zingapo chimakhala ndi ziganizo zina m‟kati mwake. Ziganizo
zingapozo zimalunzanitsidwa ndi mlumikizi. Mnenankhani wa chiganizochi amakhala ndi
aneni angapo.
Chitsanzo
Ine ndadya nsima ndipo ndakhuta.
Mu chiganizo chili pamwambapa muli ziganizo ziŵiri: Ine ndadya nsima ndi (Ine) ndakhuta.
Ziganizo ziŵirizi zalunzanitsidwa ndi mlumikizi „ndipo‟.
Zitsanzo zina
152
a. Agogo ake sasuta fodya koma amamwa moŵa.
b. Ife talemba mayeso ndipo tipambama.
c. Alendo athu anabwera koma akhumudwa choncho apita kwawo.
Ziganizo zomwe zimapanga chiganizo cha ziganizo zingapo zimakhala ziganizo zopanda
nthambi.
3. Chiganizo cha nthambi
Chiganizo cha nthambi chimakhala ndi nthambi yoima payokha ndi nthambi yosaima
payokha.
Nthambi ya chiganizo ndi gulu la mawu m‟chiganizo lomwe limakhala ndi mneni wakewake.
Zitsanzo
a. N‟zoona kuti atolankhani athu ali ndi ufulu.
b. Mbuzi zanga ndazipeza patapita masiku atatu.
c. Akaphika nsima, tidya.
Mu (a) nthambi za chiganizo ndi izi:
i. N‟zoona
ii. kuti atolankhani athu ali ndi ufulu
Mu (b) nthambi za chiganizo ndi izi:
i. Mbuzi zanga ndazipeza
ii. patapita masiku atatu
Mu (c) nthambi za chiganizo ndi izi:
i. Akaphika nsima
ii. tidya
Chenjezo
Tisasokoneze „chiganizo cha ziganizo zingapo‟ ndi „chiganizo cha nthambi‟. Ziganizo zomwe
zimapanga chiganizo cha ziganizo zingapo zimatha kuima pazokha n‟kupereka ganizo pomwe
chiganizo cha nthambi chimakhala ndi chiganizo chimodzi chokha chopereka ganizo ndipo
kagulu kena ka mawu kokhala ndi mneni kamadalira chiganizo chimodzicho kuti kapereke
ganizo.
153
4. Chiganizo cha ziganizo zanthambi
Chiganizochi chimakhala ndi nthambi yoima payokha imodzi ndi nthambi zosaima pazokha
zingapo.
Chitsanzo
Tili m‟tulo, mbava zinaloŵa m‟nyumba ngakhale panja panali alonda.
Mu chiganizo chili pamwambachi, nthambi yoima payokha ndi „mbava zinaloŵa m‟nyumba.‟
Tikaonetsetsa bwino mu chiganizochi muli nthambi zosaima pazokha ziŵiri izi: „tili m‟tulo‟
ndi „ngakhale panja panali alonda.‟
Zitsanzo zina
a. Gogo Chirwa anadodoma zedi atamva Mzungu akuyankhula Chitonga popeza adali
asadamvepo
zotere.
b. Ngakhale anatipeza tisanayambe kudya, iwo sanadye nafe chifukwa sadya kwa eni.
c. Mvula ikagwa bwino, tikolola chimanga chambiri poti tachita zonse zofunikira zomwe
mlangizi
anatiuza.
154
Chiganizo cha ziganizo za nthambi zingapo chilichonse chili motere:
Mudzaphunzira zambiri za nthambi za chiganizo mu gawo la „Nthambi za chiganizo‟.
Kuphwanya chiganizo chopanda nthambi
Chiganizo chopanda nthambi chimatheka kuphwanyidwa mu zigawo za mawu kapena magulu
a mawu omwe adachipanga. Pophwanya chiganizo chopanda nthambi timaona mfundo
zotsatirazi.
1. Kusanthula mchitantchito ndi mchitidwantchito
Zitsanzo
a. Iye ndi Taonere apita kwawo dzulo.
b. Nyama zakutchire zimakopa alendo.
c. Makolo anga amandipatsa malangizo abwino nthawi zonse.
Chiganizo (Nthambi yoima
payokha)
Nthambi zingapo mu chiganizo
1. Gogo Chirwa anadodoma zedi
a. atamva Mzungu akuyankhula Chitonga
b. popeza adali asadamvepo zotere
2. Iwo sanadye nafe
a. ngakhale anatipeza tisanayambe kudya
b. chifukwa sadya kwa eni
3. Tikolola chimanga chambiri
a. mvula ikagwa bwino
b. poti tachita zonse zofunikira
c. zomwe mlangizi anatiuza
155
Mchitantchito
Mchitidwantchito
a. Iye ndi Taonere
apita kwawo dzulo
b. Nyama zakutchire
zimakopa alendo
c. Makolo anga
amandipatsa malangizo abwino nthawi zonse
2. Kusanthula mchitantchito, mchitidwantchito, mneni ndi ziwonjezero zawo
a. Chiwonjezero cha mchitantchito ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene
kamafotokoza zambiri za mwininkhani
b. Chiwonjezero cha mchitidwantchito ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene
kamakamba zambiri za mchitidwantchito
c. Chiwonjezero cha mneni ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene kamakamba
zambiri za mneni. Kaŵirikaŵiri chiwonjezero cha mneni chimakhala muonjezi kapena
kapandamneni wa muonjezi.
Zitsanzo
a. Ana omva mwambo sanyoza makolo awo nthawi zonse.
b. Ife tonse tagula zinthu zabwino motchipa kumsika.
c. Mtsikana wokongola uja anaba mafuta onunkhira dzulo kusitolo.
156
Mchitantchito
Chiwonjezero
cha
Mchitantchito
Mneni
Chiwonjezero
cha mneni
Mchitidwantchito
Chiwonjezero cha
Mchitidwantchito
Ana
omva mwambo
sanyoza
nthawi zonse
makolo
awo
Ife
tonse
tagula
motchipa
kumsika
zinthu
zabwino
Mtsikana
wokongola uja
anaba
kusitolo
dzulo
mafuta
onunkhira
Nthambi ya chiganizo
Nthambi ya chiganizo ndi gulu la mawu m‟chiganizo lomwe limakhala ndi mchitantchito
(mwininkhani) ndi mnenankhani.
Chitsanzo
Iye anabwera dzulo dzuŵa likuloŵa kumene.
Mu chitsanzo chili pamwambapa muli magulu aŵiri a mawu: „Iye anabwera dzulo‟ ndi
„dzuŵa likuloŵa kumene.‟
Gulu lililonse la mawuŵa lili ndi mchitantchito ndi mnenankhani wakewake.
Mu gulu loyamba, mchitantchito ndi „Iye‟ ndipo mnenenkhani ndi „anabwera dzulo‟.
Mu gulu lachiŵiri, mchitantchito ndi „dzuŵa‟ ndipo mnenenkhani ndi „likuloŵa kumene‟.
Mneni wa mnenankhani mu gulu loyamba la mawu ndi „anabwera‟ ndipo mneni wa
mnenankhani mu gulu lachiŵiri la mawu ndi „likuloŵa‟.
Mitundu ya nthambi za chiganizo
157
Pali mitundu iŵiri ya nthambi za chiganizo: nthambi yoima payokha ndi nthambi yosaima
payokha.
1. Nthambi yoima payokha
Nthambi yoima payokha ndi gulu la mawu lokhala ndi mchitantchito wa chiganizo ndi
mnenankhani wogwirizana ndi mchitantchitoyo. Nthambi yoima payokha imakhala
yodzidalira chifukwa imapereka ganizo lathunthu payokha.
Chitsanzo
Nkhanga zinapangana kunja kusanapse.
M‟chitsanzochi mchitantchito wa chiganizo ndi „Nkhanga‟ ndipo mnenankhani yemwe
akugwirizana ndi mchitantchitoyo ndi „zinapangana‟. Mogwirizana ndi tanthauzo la nthambi
yoima payokha ndiye kuti m‟chitsanzochi, nthambi yoima payokha ndi „Nkhanga
zinapangana‟ chifukwa ikupereka ganizo lomveka bwino poyerekeza ndi nthambi ina yomwe
yatsala: „kunja kusanapse‟.
2. Nthambi yosaima payokha
Nthambi yosaima payokha ndi gulu la mawu lokhala ndi mchitantchito (osati wa chiganizo)
ndi mnenankhani koma nthambiyi simadzidalira kuti ipereke ganizo lathunthu. Nthambiyi
imadalira nthambi yoima payokha kuti ipereke ganizo.
Chitsanzo
Nkhanga zinapangana kunja kusanapse.
Mu chiganizo „Nkhanga zinapangana kunja kusanapse‟, nthambi yomwe sikuima payokha ndi
„kunja kusanapse‟. Nthambiyi ndi nthambi yosaima payokha ndipo ikudalira nthambi yoima
payokha (Nkhanga zinapangana) kuti ipereke ganizo.
Zitsanzo zina
1. Ndi zoona zoti iye ndi mnzanga.
2. Galimoto yomwe agula yachita ngozi.
3. Ngakhale ulire, sindikupatsa ndalamazo.
4. Mvula ikugwa mwanjomba chifukwa nyengo ikusintha.
5. Mmene unkabwera, udali mwana wabwino.
158
Nthambi yoima payokha
Nthambi yosaima payokha
1. Ndi zoona
zoti iye ndi mnzanga
2. Galimoto yachita ngozi
yomwe agula
3. Sindikupatsa ndalamazo
ngakhale ulire
4. Mvula ikugwa mwanjomba
chifukwa nyengo ikusintha
5. Udali mwana wabwino
mmene unkabwera
Mitundu ya nthambi zosaima pazokha
Nthambi zosaima pazokha zimaikidwa mu mitundu yakeyake itatu yotsatira: nthambi ya
dzina, nthambi ya mfotokozi ndi nthambi ya muonjezi.
1. Nthambi ya dzina
Nthambi ya dzina ndi nthambi yosaima payokha yomwe imagwira ntchito ngati dzina.
Nthambiyi ndi yankho la funso „chiyani‟ kapena „kuti chiyani‟ kapenanso „-yani‟ ndi „-ti‟?
Chitsanzo
Ndi zabodza zoti Joni wabwera.
a. Ndi zabodza.
b. Ziti (zoti chiyani)?
c. Zoti Joni wabwera.
Choncho „zoti Joni wabwera‟ ndi nthambi ya dzina.
Zitsanzo zina
a. Sadaulule zomwe anagwirizana.
b. Unene chomwe chayambitsa mkanganowu.
c. Zoti amadyera nyama, si zachilendo.
d. Ndimadziŵa kuti atolankhani ena amalemba zopsetsa mtima.
e. Ife tamva zimene mwapangana.
159
Ntchito za nthambi za dzina
Nthambi za dzina zimagwira ntchito zosiyanasiyana monga zotsatira.
1. Kukhala mwininkhani (mchitantchito)
Zitsanzo
a. Zomwe wachita zatikhumudwitsa.
b. Mwatengazo ndi zakuba.
c. Wochita izi, sadzapulumuka.
2. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito)
Nthambi za dzina zimatha kukhala apamtherankhani (amchitidwantchito) otsatira.
a. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wachindunji
Zitsanzo
i. Iye wakolola zomwe anabzala.
ii. Andiuza kuti safuna zachipongwe.
iii. Mundisankhire zimene ndimakonda.
b. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wopanda chindunji
Zitsanzo
i. Iye wamuphikira phala mwana amene akudwala.
ii. Ife taŵathamangitsira agogo anyani omwe amawavutitsa.
iii. Ndamusankhira Maliya zimene ndimakonda.
c. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wa mperekezi
Zitsanzo
i. Anakhutitsidwa ndi zomwe ndinamufotokozera.
ii. Mupereke mwayi kwa aliyense yemwe angafune.
iii. Tikhale tcheru ku zimene ayankhule.
3. Kukhala mtsirizitsi wa mneni
160
Zitsanzo
i. Izi ndi zomwe umafuna.
ii. Zinthu wagulazo si zimene ndinakutuma.
iii. Kamuzu anali munthu yemwe ankakonda ulimi.
Kumbutso
Tinafotokoza kale kuti aneni odalira „ndi‟ ndi „si‟ komanso mneni wothandizira „-li‟ sapereka
ganizo pawokha. Ichi ndicho chifukwa chake nthambi zoima pazokha „Izi ndi‟, „Zinthu
wagulazo si‟ ndi „Kamuzu anali‟ sizikupereka ganizo lathunthu.
2. Nthambi ya mfotokozi
Nthambi ya mfotokozi ndi nthambi yosaima payokha yomwe imagwira ntchito ngati
mfotokozi. Nthambiyi imakamba zambiri za dzina kapena mloŵam‟malo.
Nthambiyi ndi yankho la funso -ti?kapena -tani?‟. Nthawi zambiri nthambiyi imayamba
ndi mawu a mgwirizano (ochokera ku masinde „-mene‟ kapena „-mwe‟).
Zitsanzo
a. Zitatu zomwe zaphedwa ndi zanga.
b. Ntchito imene munandilonjeza si imeneyi.
c. Kumudzi komwe ndinabadwira ndi kuno.
d. Msungwana akubwera apoyo sindimudziŵa.
e. Munthu wofuna kupambana mayeso ayenera kulimbikira.
Mu chiganizo (a) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za mloŵammalo „zitatu‟.
Mu chiganizo (b) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „ntchito‟.
Mu chiganizo (c) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „kumudzi‟.
Mu chiganizo (d) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „msungwana‟.
Mu chiganizo (e) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „munthu‟.
Mu zitsanzo (d) ndi (e) mawu a mgwirizano sanalembedwe.
3. Nthambi ya muonjezi
Nthambi ya muonjezi ndi nthambi yosaima payokha imene imagwira ntchito ngati muonjezi.
Nthambiyi ili ndi mitundu yakeyake yambiri molingana ndi ntchito zomwe nthambizo
zimagwira. Mitundu ndi ntchitozo zili motere:
161
a. Nthambi ya muonjezi wa mchitidwe
Nthambiyi imatidziŵitsa momwe ntchito yachitikira poyankha funso „bwanji‟ kapena
„motani‟.
Zitsanzo
i. Amaimba monga mmene amaimbira amake.
ii. Iye akuyenda ngati watopa.
iii. Mphaka amadya monga safuna.
b. Nthambi ya muonjezi wa malo
Nthambiyi imatidziŵitsa komwe ntchito inachitikira poyankha limodzi mwa mafunso aŵa:
„pati‟, „poti‟, „kuti‟ kapena „muti‟.
Zitsanzo
i. Komwe wachedwa msulu, kuli nyerere.
ii. Mubzale mbewuzo momwe muli chinyontho.
iii. Ndabisa ndalamazo pamene wina sangazione.
c. Nthambi ya muonjezi wa nthawi
Nthambiyi imatifotokozera za nthawi yomwe ntchito inachitika ndipo imayankha funso „liti‟
kapena „nthawi yanji‟.
Zitsanzo
i. Mmene munkabwera, munali anthu abwino.
ii. Iye anadabwa madzi atamufika m‟khosi.
iii. Nthawi yomwe mwamva m‟mimba, imwani mankhwala.
d. Nthambi ya muonjezi wa chifukwa
Nthambiyi imatidziŵitsa „chifukwa‟ chochitira ntchito. Kaŵirikaŵiri nthambiyi imayankha
funso loti „chifukwa chiyani‟ kapena „chifukwa ninji‟.
Zitsanzo
i. Wamenyedwa chifukwa anamuyamba wodwala misala.
ii. Popeza mwandinyoza, sindidya nsima yanu.
iii. Papsa tonola poti sudziŵa mtima wa moto.
e. Nthambi ya muonjezi wa cholinga
162
Nthambiyi imatiuza „cholinga‟ chogwirira ntchito. Nthawi zambiri nthambiyi imayankha
funso loti „chifukwa chiyani‟ (ngakhale simanena za „chifukwa‟ koma za „cholinga‟).
Kaŵirikaŵiri nthambiyi imayamba ndi mawu woti „kuti‟.
Zitsanzo
i. Yesu anafa kuti tipulumuke.
ii. Bwerani mudzaone zomwe ndakugulirani.
iii. Akuphunzira n‟cholinga choti achotse umbuli.
f. Nthambi ya muonjezi wolabadira
Nthambiyi imayamba ndi mawu monga aŵa: „ngakhale‟ (kapena nthambi zake „chingakhale‟,
„kungakhale‟, „angakhale‟) ndi „chinkana‟.
Zitsanzo
i. Sindipitabe ngakhale mundinyengerere.
ii. Angakhale mukane chakudyachi, mwalepherabe mayeso.
iii. Chinkana mulire, sindikuthandizanibe.
g. Nthambi ya muonjezi wa pokhapokha
Nthambiyi imaonetsa kuti ntchito ichitika ina ikachitika. Nthambiyi imatha kuyamba ndi
mawu monga aŵa: „ngati‟, „pokhapokha‟ ndi „mpaka‟. Nthawi zina mneni wa m‟nthambiyi
amakhala ndi mphatikiri „-ka-kapena -ta-‟.
Zitsanzo
i. Sindipita kuphwandoko pokhapokha andiitane.
ii. Ngati abwera, ndipita nawo ku Lilongwe.
iii. Mutagwira ntchitoyo mwaluso, ndingakulipireni moyenera.
Pamene tigwiritsa ntchito mphatikiri -ta- pofuna kuonetsa upokhapokha, tiyenera
kukumbukira kuti mneni wa nthambi yoima payokha azikhala ndi mphatikiri „-nga-‟.
Zitsanzo
i. Atabwera, ndingasangalale.
ii. Mungayankhe mosavuta atakufunsani.
h. Nthambi ya muonjezi wa zotsatira
163
Nthambiyi imatisonyeza zotsatira zomwe zimaoneka chifukwa chogwira ntchito ina yake.
Zitsanzo
i. Joni waledzera kwabasi moti akungodzigwetsa.
ii. Amalaŵirira kwambiri kotero simungamupeze.
iii. Mwana wanu anandipsetsa mtima kwambiri mpaka ndamukalipira.
Kuphwanya chiganizo pounika mawu pawokhapawokha
Kuphwanya chiganizo pounika mawu pawokhapawokha ndi ntchito yozukuta mawu opanga
chiganizo pawokhapawokha. Mawu aliwonse amaunikidwa pawokha poona chilichonse
chokhudza mawuwo.
Pamene tikuphwanya chiganizo tiyenera kuunika mtundu uliwonse wa mawu motere:
Dzina : mtundu, chachimuna kapena chachikazi, ntchito, chimodzi kapena
zambiri ndi gulu
Mloŵam‟malo : mtundu, chimodzi kapena zambiri ndi ntchito
Mfotokozi : mtundu
Mneni : mtundu, kanenedwe, nthawi ndi kachitidwe
Muonjezi : mtundu
Mlumikizi : mtundu ndi ntchito
Mperekezi : mtundu ndi ntchito
Mvekero : gulu ndi mtundu
Mfuwu : mtundu ndi ntchito
Zitsanzo
1. Iye wagula chipewa choyera mbee.
a. Iye : mloŵam‟malo, wadzina lakelake, wakaloza wina, mchitantchito,
chimodzi
b. wagula : mneni, woyambukira, kanenedwe kofotokoza, nthawi yatsopano
yathayi,
164
kachitidwe ka wochita
c. chipewa : dzina, lopanda mwinimwini, si chachimuna kapena chachikazi,
mchitidwantchito, chimodzi, Chi-, Zi-
d. choyera : mfotokozi, wamaonekedwe
e. mbee : mvekero, waphatikizo limodzi, wamaonekedwe
2. Hede! Mkwatibwi ndi mkwati adzabwera pa njinga ziŵiri maŵa.
a. hede : mfuwu, kusangalala
b. mkwatibwi : dzina, lopanda mwinimwini, chachikazi, mchitantchito, chimodzi,
Mu-, A-
c. ndi : mlumikizi, kuphatikiza
d. mkwati : dzina, lopanda mwinimwini, chachimuna, mchitantchito, chimodzi,
Mu-, A-
e. adzabwera : mneni, wosayambukira, kanenedwe kofotokoza, nthawi
yam‟tsogolo,
kachitidwe ka wochita
f. pa : mperekezi, kusonyeza chipangizo
g. njinga : dzina, lopanda mwinimwini, si chachimuna kapena chachikazi,
mchitidwantchito wa mperekezi, zambiri, I-, Zi-
h. ziŵiri : mfotokozi, wochuluka wamaŵerengo
i. maŵa : muonjezi, wanthawi
Ntchito
1. Kodi „chiganizo‟ ndi chiyani?
2. N‟chifukwa chiyani mneni ndi wofunikira kwambiri mu chiganizo chilichonse?
3. Tchulani mitundu inayi ya ziganizo ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo
chanuchanu chimodzi.
3. Tchulani mitundu ya ziganizo zotsatira.
a. Amene waba buku langa, ndamuona.
b. Ndabwera kuti mundithandize.
c. Iye wagwa.
165
d. Pakati pausiku anthu ali m‟kafe kumudziko kudamveka mkuwe chifukwa kunagwa
mphenzi.
e. Ndadya ndipo ndakhuta.
5. Kodi mvekero ndi chiganizo? Tsimikizirani yankho lanu.
6. Phwanyani ziganizo zopanda nthambi zotsatirazi.
a. Munthu wakatangale satukula dziko lake.
b. Amayi ndi abambo anga anapita ku Lilongwe dzulo.
c. Mvula yamasiku ano ikugwa mwanjomba kwambiri.
7. Kodi „nthambi ya chiganizo‟ ndi chiyani?
8. Tchulani mitundu iŵiri ya nthambi za chiganizo ndipo pa mtundu uliwonse mupereke
chitsanzo
chanuchanu chimodzi.
9. Fotokozani ntchito zitatu za nthambi ya dzina ndipo pa ntchito iliyonse mupereke
chitsanzo
m‟chiganizo.
10. Lembani mzere kunsi kwa nthambi zosaima pazokha mu ziganizo zotsatira ndipo
mutchule
mitundu yawo.
a. Zimene adanena mwanayo zidali zogwira mtima.
b. Tikagona komwe kukatidere.
c. Ngati subwera msanga, sundipeza.
d. Mnyamata amene akupita apoyo ndi mlendo.
e. Sindidziŵa chimene chayambitsa nkhondoyo.
f. Ndi mwana wamkazi wabadwa m‟chikutamu.
g. Muphike nsima tidye.
11. Kodi ndi zoona kuti nthambi yoima payokha ndi mtundu wa chiganizo? Tsimikizirani
yankho
lanu popereka chitsanzo.
12. Mu chiganizo chotsatira muli nthambi zosaima pazokha zingapo. Tchulani nthambizo
komanso
166
mitundu yawo.
Pamene ankabwera, adadzera njira yatsopano yomwe ndi yaitali ngakhale ankafuna
kudzera njira yachidule, chifukwa adaopa zomwe adamva zoti njira yakaleyo ndi
yoŵirira kwambiri moti achifwamba sasoŵa pobisala ngakhale dzuŵa likuswa mtengo.
13. Phwanyani ziganizo zotsatirazi pounika mawu pawokhapawokha.
a. Naphiri amasunga ndalama.
b. Nyanja ya Chilwa ikuphwera.
c. Ngozi zachilengedwe zikuchuluka.
d. Tizipereka magazi kuchipatala.
e. Katangale ndi woipa kwambiri.
167
|MUTU 16|
KAPANDAMNENI
Kuganiza mozama
Yerekezani kuti wina wakuimbirani foni ndipo mawu omwe iye wayankhula ndi omwe ali pa
chithunzipo.
1. Kodi zomwe munthuyo wayankhula, zikupereka ganizo? Tsimikizirani yankho lanu.
2. Mukuganiza kuti munthuyo amafuna kukuuzani nkhani yanji?
Kapandamneni ndi mawu kapena gulu la mawu lothandiza kupanga chiganizo ndipo
limagwira ntchito ngati mtundu umodzi wa mawu koma silipereka ganizo chifukwa
pafupifupi nthawi zonse silikhala ndi mneni.
Kalanga ine! Anthu
asanu aja; momvetsa
chisoni, dzulo usiku ku
Zomba.
168
Chitsanzo
Mnyamata wonyozeka uja anapeza ntchito yabwino kwambiri chaka chatha ku Balaka.
Mu chiganizo chili pamwambapa, mneni „anapeza‟ akachotsedwa, mupeza kuti muli magulu a
mawu monga aŵa:
1. mnyamata wonyozeka uja
2. wonyozeka uja
3. ntchito yabwino kwambiri
4. yabwino kwambiri
5. chaka chatha
6. ku Balaka
Magulu a mawuwo ndi akapandamneni chifukwa akugwira ntchito ngati mtundu umodzi wa
mawu koma sakupereka ganizo pa iwo wokha.
Mitundu ya akapandamneni
Mitundu ya akapandamneni imachokera pa ntchito zomwe gulu la mawu limagwira.
Mitunduyo ili motere:
1. Kapandamneni wa dzina
Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati dzina ndipo limayamba ndi dzina kapena
mloŵam‟malo (popeza mloŵam‟malo amaimira dzina).
Zitsanzo
a. Ine ndi bambo anga tipita kumunda.
b. Galu wagwira nkhuku yachitopa ija.
c. Wandimenya ndi ndodo yachitsulo.
c. Mwana wa a Bengo, bwera kuno.
d. Ndimakhala kwa Mfumu Tandwe.
Ntchito za kapandamneni wa dzina
Kapandamneni wa dzina amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe mayina amagwira mu
ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.
169
Ntchito ya kapandamneni wa
dzina
Chitsanzo cha kapandamneni
1. Kukhala mchitantchito
Bambo ndi bambo akuphika.
2. Kukhala mchitidwantchito
Galu wagwira nkhuku yachitopa ija.
3. Kukhala olandirira chinthu
Ndamugulira mwana wanu malaya.
4. Kukhala mwini chinthu
Ichi ndi chuma cha mkazi wamasiye.
5. Kukhala mchitidwantchito wa
mperekezi
Wandimenya ndi ndodo yachitsulo.
6. Kukhala mawu apadera
Nadzimbiri, mwana waulemu, wabwera.
7. Kukhala mtsirizitsi
Malaŵi ndi dziko lamtendere.
8. Kuitanira
Mwana wa a Bengo, bwera kuno.
9. Kusonyeza malo
Apita kwa Mfumu yaikulu Gomani.
2. Kapandamneni wa mfotokozi
Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati ngati mfotokozi popeza limakamba
zambiri za dzina kapena mloŵam‟malo.
Zitsanzo
a. Mpeni wanga watsopano uja wasoŵa.
b. Wandiphikira nsima yolumpha moto.
c. Mwana wanu wamng‟ono akucheza ndi mzungu.
d. Zitatu zamaŵangamaŵanga zija zapezeka.
e. Munthu wosasunga mwambo salemekezedwa.
Mu (a) gulu la mawu „wanga watsopano uja‟ likukamba zambiri za dzina „mpeni‟.
Mu (b) gulu la mawu „yolumpha moto‟ likukamba zambiri za dzina „nsima‟.
Mu (c) gulu la mawu „wanu wamng‟ono‟ likukamba zambiri za dzina „mwana‟.
170
Mu (d) gulu la mawu „zamaŵangamaŵanga zija‟ likukamba zambiri za mloŵam‟malo „zitatu‟.
Mu (e) gulu la mawu „wosasunga mwambo‟ likukamba zambiri za dzina „munthu‟.
3. Kapandamneni wa muonjezi
Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati muonjezi.
Zitsanzo
a. Iwo amayankhula mopsetsa mtima.
b. Mada wabisala kuseri kwa nyumba.
c. Ife tabwera dzulo usiku kwambiri.
4. Pandamneni wa mfuwu
Ili ndi gulu ka mawu lomwe limagwira ntchito ngati mfuwu.
Zitsanzo
a. Kalanga ine! Ndiwo zija zapserera.
b. Hede! Tidyera nyama.
c. Amayi koto! Ndikufa.
Ntchito za kapandamneni wa mfuwu
Kapandamneni wa mfuwu amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe mifuwu imagwira mu
ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.
Ntchito ya kapandamneni wa mfuwu
Chitsanzo cha kapandamneni
1. Kusonyeza kudabwa
Aaa kani! Sindinadziŵe kuti zatero.
2. Kusonyeza kudandaula
Kalanga ine! Ufa wanga wanyowa.
3. Kusonyeza kusangalala
Hehede yulu! Tidyera nyama.
4. Kusonyeza kumva ululu
Mayo ine! Ndavulala.
5. Kusonyeza kuvomereza
Odini nthuni! Fikani.
6. Kusonyeza kukopa chidwi
Gulu lathu, motomoto lero!
7. Kusonyeza kulimbikitsa
Psa gwira! Tidyere nyama.
171
5. Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni
Dzina lochokera ku mneni ndi dzina lomwe limapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo
„ku-‟ ku mneni.
Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni ndi gulu la mawu lomwe limayamba ndi dzina
lopangidwa kuchokera ku tsinde la mneni pophatikiza „ku- ku tsindelo ndipo limagwira
ntchito ngati dzina. Kapandamneniyu amakhala pamalo pomwe dzina kapena mloŵam‟malo
atha kukhala.
Zitsanzo
a. Kuthandiza olumala ndi chinthu chabwino.
b. Kusamalira zachilengedwe ndi udindo wa aliyense.
c. Ife tatopa ndi kumvera nyimbo zimenezo.
d. Kuchita katangale kumapweteketsa anthu osalakwa.
Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni amagwira ntchito zina zomwe mayina kapena
aloŵam‟malo amagwira.
6. Kapandamneni wa mperekezi
Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati mperekezi.
Zitsanzo
a. Ndakumana ndi munthu wodabwitsa kwambiri.
b. Iye wadya phala la mwana.
c. Ku Blantyre kuli nyumba zamakono.
d. Nonsenu bwerani kwa ine.
e. Mayi uja adakwatiwa ndi mzungu.
Ntchito za kapandamneni wa mperekezi
Kapandamneni wa mperekezi amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe aperekezi amagwira
mu ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.
172
Ntchito ya kapandamneni wa mperekezi
Chitsanzo cha kapandamneni
1. Kusonyeza mbali kapena malo
Iye amakhala ku Ekwendeni.
2. Kusonyeza umwini
Mbuzi ya Lazalo yapezeka.
3. Kusonyeza nthawi
Ndidzafika kwathu pa 11 Juni.
4. Kusonyeza chipangizo
Amumenya ndi ndondo yachitsulo.
5. Kusonyeza mgwirizano
Phiri la Mulanje ndi lokongola.
7. Kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi
Mneni wosasintha nthawi ndi mneni yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo
„ku-‟ ku mneni. Akakhala payekha, mneniyu saonetsa nthawi ya mneni yomwe alimo.
Kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi ndi kapandamneni yemwe amayamba ndi mneni
wosasintha nthawi koma mneniyo satha kupereka ganizo (ngakhale kuti ndi mneni).
Kapandamneniyu ndi yankho la funso „kutani ‟, poyankha ntchito ya mneni m‟chiganizo.
Zitsanzo
a. Chaka chino mwafulumira kubzala mbewu.
b. Iye watsala pang‟ono kuphika nsima.
c. Si bwino kusala anthu olumala.
Ntchito
1. Kodi „kapandamneni‟ ndi chiyani?
2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya akapandamneni ndipo pa mtundu uliwonse
mupereke
chitsanzo chanuchanu chimodzi.
3. Lembani mitundu ya akapandamneni omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo
zotsatira.
a. Zione amayankhula ngati amake.
b. Aphunzitsi akuphunzitsa phunziro logwira mtima.
173
c. Kuthandiza munthu wolumala ndi chinthu chabwino.
d. Kungokhala pamudzi kulibe phindu.
e. Tinafika pakati pa usiku anthu ali m‟kafe.
f. Anyamata ndi atsikana ambiri amakono ndi osamva mwambo.
4. Lembani mzere kunsi kwa akapandamneni a mayina mu ziganizo zotsatira ndipo mutchule
ntchito zomwe akugwira.
a. Kupita ku maiko akunja ndi kuphunziranso.
b. Iye ndi mnzakeyo amakonda kuyenderana.
c. Ophunzira opulupudza aja alephera mayeso.
d. Ku Dziŵe kunali zoopsa pomwa mchape.
e. Bambo ndi mayi anga abwera lero.
5. Lembani ziganizo zanuzanu zisanu zokhala ndi akapandamneni otsatira ndipo mulembe
mzere kunsi kwa akapandamneniwo, kenako mufotokoze ntchito zawo. Mulembe
kapandamneni mmodzi ndi ntchito yake pa mtundu umodzi uliwonse.
a. Kapandamneni wa dzina
b. Kapandamneni wa mfotokozi
c. Kapandamneni wa muonjezi
d. Kapandamneni wa mfuwu
e. Kapandamneni wa mperekezi
6. Fotokozani momveka bwino momwe mungasiyanitsire kapandamneni wa dzina lochokera
ku mneni ndi kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi.
174
175
|MUTU 17|
ZOYANKHULA MWINI NDI ZOYANKHULA
WINA
Kuganiza mozama
1. Fotokozerani anzanu zomwe mwana ndi bambo akunena pa zithunzi zili pamwambapa.
176
2. Tchulani zitsanzo za mawu anuanu omwe mwaonjezera, pofotokozera anzanu,
musanatchule mawu enieni omwe mwana ndi bambo ayankhula.
Zoyankhula mwini ndi mawu enieni omwe woyankhula wanena. Mawuwo sasinthidwa
mpang‟ono pomwe ndi munthu yemwe akufotokoza zomwe wina wayankhula.
Pamene tikulemba mawu a mu zoyankhula wina, mawuwo amakhala mu mitengero.
Zitsanzo
1. Iye adati, “Ndifuna mundipatse ndalama.”
2. “Chuma chili m‟nthaka,” Kamuzu Banda adatero.
3. Akuluakulu adati: “Pamsasa saipitsa.”
Zoyankhula wina ndi mawu omwe munthu amayankhula pamene akufotokoza zomwe wina
adanena. Mawuwo amasintha zina ndi zina ndipo poŵalemba sakhala m‟mitengero.
Zitsanzo
1. Iye adati ankafuna kuti amupatse ndalama.
2. Kamuzu Banda adati chuma chili m‟nthaka.
3. Akuluakulu adati pamsasa saipitsa.
Posintha ziganizo kapena mafunso kuchoka mu zoyankhula mwini kuti zikhale mu
zoyankhula wina, aphatikiri ena ndi mawu ena amasintha. Mwachitsanzo, aloŵam‟malo,
masinde aumwini, nthawi za aneni, masinde ndi mawu olozera komanso aonjezi ena okamba
za malo ndi nthawi, amasintha.
Onani zitsanzo zomwe zili mu tebulo lotsatirali.
177
Zitsanzo mu zoyankhula mwini
1. Chiphiko wati, “Ine ndi mwana wanga tinabwera dzulo.”
2. “Ife tifuna kugula chimanga ichi lero,” amayi atero.
3. “Dziko lanu ndi lamtendere,” mlendoyo adatero.
4. “Kodi inu mukuphika chiyani?” iye adafunsa.
5. “Iwe udzatha kufika kuno maŵa?” Maliya adadabwa.
Mu zoyankhula mwini
Mu zoyankhula wina
Ine
Ife
Iwe
Inu
-nga
-thu
-ko
-nu
-thu
Ichi
-no
Dzulo
Lero
Mawa
Nthawi yakale
Nthawi yatsopano
Nthawi yatsopano yopitirira
Nthawi yakaŵirikaŵiri
Nthawi yam‟tsogolo
Iye
Iwo
Iye/ine
Iwo/ife
-ke
-wo
-nga
-wo/-thu
-wo
Icho/chija
-ja
Dzulo/dzulo lakelo
Lero/tsikulo
Mawa/tsiku lotsatiralo
Nthawi yakale
Nthawi yakale yathayi
Nthawi yakale yopitirira
Nthawi yakaŵirikaŵiri
Nthawi yam‟tsogolo
178
Zitsanzo mu zoyankhula wina
1. Chiphiko wati iye ndi mwana wake anabwera dzulo lakelo.
2. Amayi ati iwo amafuna kugula chimanga chija tsikulo.
3. Mlendoyo adati dziko lathu ndi lamtendere.
4. Iye adafuna kudziŵa chomwe iwo adali kuphika.
5. Maliya adadabwa ngati iye akadatha kufika kuja tsiku lotsatiralo.
Ntchito
1. Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu zoyankhula wina.
a. “Kodi mwadya kale nsima?” Tawonga adafunsa anzake.
b. Katswiri adati, “Kuwononga zinthu zachilengedwe ndi koipa.”
c. “Ndimati mundigulireko nsapato,” iye adapempha mwaulemu.
d. Mfumu Tandwe idati, “Amalaŵi ndife amodzi.”
e. “Chaka chamaŵa ndifuna kudzalima nandolo,” mlimi adatero.
2. Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu zoyankhula mwini.
a. Makolo adati anansi ndi nkhondo.
b. Iye adafuna kudziŵa chomwe iwo adali kusema.
c. A Gama adandiuza kuti adzapita kuja tsiku lotsatiralo.
d. Mtsogoleri wathu adatilangiza kuti tisamasakaze nkhalango.
e. Aphunzitsi ake amafuna kudziŵa ngati iye adakhoza mayeso.
179
|MUTU 18|
„L‟, „R‟, „LI‟, „TI‟ NDI „NDI‟
Kuganiza mozama
1. Tchulani zitsanzo zanuzanu zitatuzitatu za mawu omwe ali ndi malembo aŵa: „l‟ ndi „r‟.
2. Kodi mutaika „l‟ pamalo pomwe pali „r‟ mu mawu, tanthauzo la mawuwo lingasinthe?
Tsimikizirani yankho lanu kupyolera mu chitsanzo.
3. Pangani chiganizo chomveka bwino chomwe chikhale ndi „li‟, „ti‟ ndi „ndi‟.
L NDI R
Anthu ambiri satha kusiyanitsa malembo a „l‟ ndi „r‟ akamalemba kotero kuti
akamaŵagwiritsa ntchito, satsatira malamulo ake. Potsata malamulo a chiyankhulo,
malemboŵa amagwiritsidwa ntchito mosiyana.
L R LI TI NDI
180
Kugwiritsa ntchito lembo ‘L’
„L‟ amagwiritsidwa ntchito motere:
1. Koyambira kwa mawu
Zitsanzo
laŵi, lenga, limba, lodza, luntha
2. Kutsogolo kwa malembo amtsekulanjira a, o ndi u.
Zitsanzo
Msomali, ngolo, ufulu, kalulu, ulalo
3. Mu mneni woima payekha komanso mneni wodalira „-li‟
Zitsanzo mu mneni woima payekha
a. Ine ndili bwino.
b. Mangadzi anali pompano posachedwapa.
Zitsanzo mu mneni wodalira
a. Iye anali kuyendetsa njinga.
b. Ife tili kudya nsima.
4. Mu mayina a mu gulu la Chi-, Zi- omwe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo chi- kapena
zi-
Zitsanzo
chilango, chilendo, chiletso, chilungamo, zilundu
5. Mu mawu onse oyamba ndi „ml-‟ kapena „mul-‟ potchula chimodzi ndi „mil-‟ potchula
zambiri.
Zitsanzo
a. mlandu milandu
b. mlomo milomo
6. Mu mawu onse opangidwa kuchokera ku masinde oyamba ndi „l-
181
Zitsanzo
a. lembera watilembera
b. loza iloze
7. Mu mawu oloza
Zitsanzo
a. Dzanja ili
b. Phiri ilo
8. Mu mawu olozera omwe afupikitsidwa
Zitsanzo
a. phiri ili (phirili)
b. therere ili (therereli)
Kugwiritsa ntchito ‘R’
Kupatula mu njira zomwe zaonetsedwa pogwiritsa ntchito „L‟, lembo la „R‟ lili ndi malamulo
ake a kagwiritsidwe ntchito koyenera.
„R‟ alembedwe patsogolo pa malembo amtsekulanjira „e‟ ndi „i‟.
Zitsanzo
lero zambiri therere phiri
mzere bwira mvera chipiriro
Nthawi zina mayina amwinimwini amalembedwa monga momwe eni mayinawo afunira
mosaumirizidwa ndi malamuloŵa. Mwachitsanzo, a Chilwa, a Chilora kapena a Chirombo.
‘NDI’, ‘LI’ NDI ‘TI’
Maphatikizo kapena mawu „ndi‟, „li‟ ndi „ti‟ amagwira ntchito zosiyanasiyana mu
Chicheŵa.
Ntchito za ‘ndi’
„ndi‟ amagwira ntchito zotsatirazi:
182
1. Kukhala mneni
Zitsanzo
a. Iye ndi mnzanga.
b. Mudzi wathu ndi wamtendere.
2. Kukhala mlumikizi
Zitsanzo
a. Anyamata ndi atsikana akuphunzira.
b. Iwo agula nsomba ndi nyama.
3. Kukhala mperekezi
Zitsanzo
a. Ndabwera ndi mnzanga.
b. Ali ndi ndalama zambiri.
4. Kukhala mvekero
Zitsanzo
a. Mutu wanga uli ndi.
b. Mumange mtolowo kuti ndi.
5. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)
Zitsanzo
a. Ndipita kwathu.
b. Ine sindifuna mwana wamwano.
6. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)
Zitsanzo
a. Iwo andigulira cholembera.
b. Ndikufuna mundiphikire therere.
183
Ntchito za ‘li’
„li‟ amagwira ntchito zotsatirazi:
1. Kukhala tsinde la mneni
Zitsanzo
a. Iye ali bwino.
b. Pachedwa msulu pali nyerere.
2. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)
Zitsanzo
a. Dziko limazungulira dzuŵa.
b. Tsiku limodzi siliwoza mbeŵa.
3. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)
Zitsanzo
a. Iye waliona phiri la Mulanje.
b. Ndaligwira thupi la mzungu.
4. Kukhala mphatikiram‟tsogolo wolozera dzina wogwirizana ndi mayina a mu gulu la Li-,
Ma-
Zitsanzo
a. Kwathu kulibe khalidweli.
b. Khasu limeneli ndi lathu.
5. Kukhala mgwirizanitsi wa maŵerengo
Zitsanzo
a. Ndimufunsa funso limodzi lokha.
b. Tsiku limodzi siliwoza mbewa.
Ntchito za ‘ti’
„ti‟ amagwira ntchito zotsatirazi.
184
1. Kukhala tsinde la mneni
Zitsanzo
a. Akuti moni.
b. Pati bi pali minga.
2. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)
Zitsanzo
a. Ife tidyera nyama lero.
b. Ife sitipitako ku Balaka.
3. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)
Zitsanzo
a. Aphunzitsi akutiphunzitsa ife Chicheŵa.
b. Chonde, musatiderere ife.
4. Kukhala tsinde lofunsira
Zitsanzo
a. Kodi ukufuna chiti?
b. Wakhala poti?
5. Kukhala mphatikiram‟mbuyo wochepetsa mayina a mu gulu Ka-, Ti-
Zitsanzo
a. Timbuzi tanu ndi tofuntha.
b. Agula tinthu tokongola.
6. Kukhala mphatikiram‟tsogolo wolozera mayina azambiri a mu gulu la Ka-, Ti-
Zitsanzo
a. Kwathu kulibe timbalameti.
b. Tinthu timeneti ndi ta mwana.
7. Kukhala tsinde lamgwirizano
185
Zitsanzo
a. Akusankha mbewu yoti akabzale.
b. Sindigula chinthu choti chabedwa.
Ntchito
1. Fotokozani ntchito zitatuzitatu za „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ ndipo pa ntchito iliyonse mupereke
chitsanzo chanuchanu chimodzi mu chiganizo.
2. Kodi „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ ali mu mitundu iti ya mawu? Pa mtundu iliwonse, tsimikizirani
yankho lanu popereka chitsanzo chimodzi mu chiganizo.
3. Fotokozani ntchito imodziimodzi ya „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ omwe atsekedwa mzere kunsi
kwawo mu ndime yotsatirayi.
Pali abambo ena oipa mtima omwe amachitira atsikana ndi amayi nkhanza
zosiyanasiyana pantchito. Mwachitsanzo, abwana ena aamuna amapondereza amayi
pantchito ndipo amafuna kuti azigona ndi amayiwo ngati amayiwo afuna kukwezedwa
mwamsanga pantchito. Amayi omwe amakana khalidwe lonyansali amakumana ndi
zovuta zambiri. Abwanawo amati mkazi ayenera kuvutikira kuti akwezedwe
pantchito. Zoterezi ndi zodandaulitsa kwambiri. Kodi dziko lathu likupita kuti?
186
187
|MUTU 19|
ZITSANZO ZA MAFUNSO AMAYESO
Kuganiza mozama
1. N‟chifukwa chiyani ophunzira ambiri amadana ndi phunziro kapena mayeso okhudza
malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa?
2. Tchulani njira zomwe zingakuthandizeni pofuna kumvetsetsa phunziro kapena mafunso
okhudza malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa.
Anthu ambiri omwe akukonzekera kulemba mayeso a boma a Chicheŵa (monga a
Sitandade 8, Fomu 2 ndi Fomu 4) amada nkhaŵa kwambiri ndi gawo la malamulo a
188
chiyankhulo chifukwa amati gawoli ndi lovuta kwambiri. Mutu uno ukuthandizani
kukonzekera mayeso a boma pa gawo la malamulo a chiyankhulo.
Mafunso omwe achokera pa mitu yosiyanasiyana yomwe ili mu buku lino sakusiyana
ndi omwe amabwera pa mayeso a boma. Si bwino kungoloŵeza mayankho a
mafunsowo koma kumvetsetsa zomwe mutu womwe funso lachokerapo ukukamba
monga zokhudza mitundu, ntchito ndi kapangidwe ka mawu.
Mutu uno uli ndi zitsanzo za mafunso a mayeso a boma a Chicheŵa pa gawo la
malamulo a chiyankhulo. Mafunsoŵa atha kuthandiza aphunzitsi a phunziro la
Chicheŵa kuzindikira kakonzedwe koyenera ka ntchito ya malamulo a chiyankhulo
komanso atha kuthandiza ophunzira kudziŵa momwe mafunso a malamulo a
chiyankhulo amabwerera. Muyenera kumvetsetsa osati kungoloŵeza mafunso ndi
mayankho omwe mungapeze.
Zitsanzo za mafunso a mayeso a boma a Chicheŵa pa gawo la malamulo a
chiyankhulo zili motere:
1 a Kodi mayina otsatira adachokera ku zinenero ziti?
i chitenje
ii shasha
iii buluku
iv dona
b Fotokozani momwe afotokozi omwe ali m‟munsiwa adapangidwira:
i wochenjera
ii zalero
iii waphee
2 a Lembani ziganizo zokhala ndi aneni a kachitidwe ka aneni aka:
i kachitidwe ka wochitidwa m‟chibisira
ii kachitidwe ka wochitidwa konyazitsa
iii kachitidwe ka wochitidwa poyera
b Perekani ntchito za “-li” yemwe ali ndi mzere kunsi kwake mu ziganizo zotsatirazi.
i Ine ndili bwino.
189
ii Bukuli mulisamale.
3 Sinthani ziganizo zotsatirazi kuchoka ku zoyankhula wina kupita ku zoyankhula mwini.
a Agogo adafotokoza kuti chaka chimenecho mvula idachepa
b Mphatso adati mayeso a chaka chimenecho adali ophweka.
c Dotoloyo adaŵauza kuti azikamupatsa mwanayo mankhwala katatu patsiku.
d Zione adafuna kudziŵa ngati Yohane abwere kuphwando.
e Aphunzitsi adatilangiza kuti tizilemba mosamala.
4 Lembani chiganizo ndi mawu „ndi‟ kusonyeza ntchito zotsatirazi. (Chiganizo chimodzi
pa ntchito iliyonse.)
a mlumikizi
b mneni
c mvekero
d mperekezi
e mgwirizanitsi wa mwininkhani
___________________________________
1 Perekani ntchito za aloŵam‟malo omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo
zotsatirazi:
a Mfumu yawo ndi iyo.
b Iwe ungandidyere ine nsima yanga yonse?
c Ife takhoza mayeso.
d Taima pompo, iwe.
2 Lembani chitsanzo chimodzi cha agwirizanitsi a mitundu yotsatirayi m‟chiganizo ndipo
mutseke mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.
a wamgwirizano
b wopeneka
c woŵerengera
3 Pangani mvekero umodzi wamchitidwe ndi umodzi wamakhalidwe kuchokera ku mneni
190
aliyensi wa aŵa:
a khala
b gona
c panda
d thyokathyoka
e thifuka
4 Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu kachitidwe ka wochita.
a Katundu adasungidwa ndi woyendetsa basiyo.
b Mayinaŵa sadzasinthidwanso ndi ife.
c Mayeso akhozedwanso ndi aliyense ngati kale.
d Minda ikatenthedwa ndi moto chonde chimathaŵamo.
e Sitikusangalatsidwa ndi zochita zawo.
5 Kodi akapandamneni omwe atsekedwa mzere kunsi kwawo mu ziganizo
zotsatirazi ndi a mtundu wanji?
a Mayo ine! Nyumba ija ikupsa.
b Bwanayo amayankhula mokalipa kwambiri.
c Akuti atenga bwato lalikulu lija.
d Akuchitaku ndi kusazoloŵereka kokhakokha.
6 Lembani ziganizo ndi mperekezi “pa” kusonyeza ntchito zotsatirazi ndipo mutseke
mzere kunsi kwake.
a Kusonyeza chipangizo chomwe chagwiritsidwa ntchito.
b Kusonyeza malo
c Kusonyeza umwini
7 a Sankhani nthambi za chiganizo za muonjezi kuchokera mu ziganizo zotsatirazi
ndipo mutchule mitundu yawo.
i Anyamataŵa akhala akuchita maseŵero ambiri kuti asadzatope pa
mpikisano.
ii Ngakhale mwanayo amumenya, sangasinthe makhalidwe oipa.
iii Bwanayo wakwiya kwambiri popeza ntchito sinayende bwino dzulo.
191
b Lembani chiganizo kusonyeza ntchito za mpumiro izi:
i Kusonyeza chidule cha mawu
ii Kutsiriza chiganizo
8 a Lembani masinde a mawu omwe ali ndi mzere kunsi kwawo ndipo mutchule
mitundu ya masindewo.
i Mwana waukali safunika pakhomo.
ii Muuzeni kuti apitebe lero, asamvere za Petulo.
iii Chinthu chomwe amati chasoŵa chija chapezeka tsopano.
b Perekani ntchito ziŵiri za chilichonse cha zizindikiro za m‟kalembedwe
zotsatirazi:
i mpatuliro
ii mpumiro
iii mfunsiro
___________________________________
1 a Lembani ziganizo zomveka bwino ndi mawu otsatirawa posonyeza mitundu iwiri
ya
mawu omwe ali m‟mikutiramawu kutsogolo kwa mawuwo:
i zake (mfotokozi, mloŵam‟malo)
ii khala (mneni, dzina)
iii ndi (mperekezi, mvekero)
b Kodi mawu otsatiraŵa adachokera ku ziyankhulo ziti?
i malume
ii chingwa
iii dona
2 a Lembani zitsanzo za mitundu ya aneni otsatirawa mu ziganizo zomveka bwino
ndipo mutseke mzere kunsi kwa aneniwo:
i wothandiza
ii wodalira
192
iii woyambukira
b Lembani chitsanzo chimodzi pa mifuwu yomwe imagwira ntchito izi:
i Kusonyeza kudandaula
ii Kusonyeza kunyansidwa
iii Kusonyeza kukondwa
iv Kusonyeza kulira
3 a Fotokozani momwe afotokozi ali m‟munsiŵa adapangidwira.
i wazii
ii wofooka
iii chalero
b Perekeni chachimuna cha izi:
i kuka
ii mfumakazi
iii nzidzi
iv thadzi
4 Sonyezani ntchito za „ti‟ zotsatirazi mu ziganizo zomveka bwino ndipo mutseke mzere
kunsi kwake.
a kukhala tsinde la mneni
b kufunsa
c kukhala mgwirizanitsi wa pamtherankhani
d kukhala mphatikiram‟tsogolo woloza
e kuchepetsa
___________________________________
1 a Pangani mayina a anthu ndi antchito kuchokeera ku aneni aŵa:
i phunzitsa
ii lalika
193
b Sinthani ziganizo zotsatirazi kuchokera ku zoyankhula mwini kupita ku
zoyankhula
wina.
i “Kodi umakonnda kumwa chiyani?” Joni adamufunsa Maliya.
ii “Ife timaphunzira pa sukulu iyo chaka chatha,” Chimwemwe adandiuza.
iii “Maŵa ndidzakutuma kutawuni,” bambo adauza Mbombe.
2 Lembani ziganizo ndi mneni “bwera” kusonyeza nthawi za aneni zotsatirazi:
a Nthawi yatsopano yathayi
b Nthawi yakale
c Nthawi yam‟tsogolo
d Nthawi yakale yathayi
e Nthawi yatsopano yopitirira
3 Sankhani alumikizi mu ziganizo zotsatirazi ndipo mupereke ntchito zomwe akugwira.
a Iwo adagula nsapato, malaya ndi chitenje.
b Fatima amalimbikira kuŵerenga kuti adzakhoze mayeso.
c Tikagula nyama ngati mungatipatse ndalama zokwanira.
d Mukabwere ndi Maliya osati Joni.
e Iye adavulala kwambiri moti ali kuchipatala.
4 Pezani akapandamneni mu ziganizo zotsatirazi ndipo mupereke mitundu yawo.
a Nasimango wagula nkhuku ya maŵangamaŵanga.
b Ndamugoneka kuseri kwa nyumba.
c Mayo ine! Ndikufa kuno.
d Iwo amakonda kulemba nthano.
e Anawo adafika dzulo usiku.
___________________________________
194
MABUKU NDI MAPEPALA OMWE TIDAGWIRITSA NTCHITO
Alien, J.B.E and Pit Corder, S. (eds) (1974). Techniques in Applied Linguistics. London:
Oxford University Press.
Banda, M.A. (1979). English Grammar for Schools. Blantyre: Dzuka.
Black, E.L. and Wood, E.R. (1963). Fifth Year English. London: Blackie and Son Limited.
Chadza, E.J. (1980). Tiphunzire Chicheŵa. Blantyre: Christian Literature Association in
Malaŵi.
Chicheŵa Board (1991). Chicheŵa Grammatical Tems. Zomba: Chicheŵa Board.
______________ (1990). Chicheŵa Orthography Rules. Zomba: Chicheŵa Board.
Christophersen, P. (1965). An English Phonetics Course. London: Longmans.
Edris, A.K. (1995). English Grammar Infomation Book. Blantyre: Dzuka.
Eckersley, C.E.and Eckersley, J.M. (1973). A Comprehensive Grammar for Foreign Students.
London: Longmans Group Limited.
Forrest, R. (1986). Revision English. Blantyre: Dzuka.
Gwengwe, J.W. (1970). Kathyali Psyipysiti. Blantyre: Malawi Publications and Literature
Bureau
Haley-James S. (1985). English. Atlanta: Houghton Miwlin.
Homby, A.S. (1988). Oxford Advanced Leamers’ Dictionary of Current English. London:
Oxford Unversity Press.
Malawi Institute of Education Teacher Development Unit Student Teacher’s Handbook 3 1st
Draft Version (unpublished). Domasi: Malawi Institute of Education.
Malawi Certificate of Education Examinations Board. Malawi Certificate of Education
Examinations: Chicheŵa Paper II (1982-1987 past papers),” Zomba: Malawi Certificate
of Education Examinations Board.
195
Malawi National Examinations Board. “Malawi School Certificate of Education
Examinations: Chicheŵa Paper II (1988-1997 past papers),” Zomba: Malawi
National Examinations Board.
Malawi National Examinations Board. “Malawi School Certificate of Education
Examinations: Chicheŵa Paper II (2000-2014 past papers),” Zomba: Malawi
National Examinations Board.
Malawi Certificate of Education Examinations Board for the “Malawi Certificate of
Education in conjuction with the Associated Examining Board for the General Certificate
of Education in the United Kingdom: Chicheŵa Paper II (1974-1981 past papers).
Zomba: Malawi Certificate of Education Examinations Board.
Malawi Institute of Education. (2013). Silabasi ya Chichewa ya Fomu 1 ndi 2. Domasi:
Malawi Institute of Education.
Malawi Institute of Education. (2013). Silabasi ya Chichewa ya Fomu 3 ndi 4. Domasi:
Malawi Institute of Education.
Mangoche, M.V.B. ndi Loga, J.P.B. (1971). Muuni wa Chicheŵa. London: Thomas Nelson
and Sons.
Mankhwazi Mwale, J.W.A. (1959). Miyambi ya Kapizyololo. London: The Sheldon Press in
Association with the Northem Rhodesia and Nyasaland Joint Publications Bureau.
Mchombo, S. (2004). The Syntax of Chichewa. Cambridge: Cambridge University Press.
Mjaya, A.N.U. (2002). Descriptive Analysis of African Languages. Domasi: Domasi College
of Education.
Mwale, E.B. (1962). Za Acewa. London: Macmillan in association with the Publications
Bureau Lusaka and Blantyre.
Nankwenya, I.A.J. (1992). Zofunika Mu Galamala ya Chicheŵa. Blantyre: Dzuka.
Nkhoma, W.A. (1999). Kuphunzira Chinyanja. Zomba: Chanco Publications.
Nthala, S.J. (1965). Mbiri ya Achewa. Blantyre: Malawi Publications Bureau.
196
Oliphant, L. (1936). A Short Course in English Grammar. London: Oxford University Press.
Pachai, B. (1973). Malawi: The History of the Nation. London: Longman Group Limited.
Price, T. (1953). The Elements of Nyanja for English-Speaking Students. Blantyre: Church of
Scottland.
Rose and Purkins (1981). English Grammar: A Reference book for Schools and Colleges.
London: Shutter and Shooter.
Sanford, A.B. (1979). Using English: Grammar and Writing Skills. London: Harcourt Brace
Jovanovich.
Salaun, N. (1969). Chicheŵa Intensive Course. Lilongwe: Likuni Press and Publishing House.
Shapp, M.G. (1980). New Book of Knowledge. Canada: Grolier Incorporated.
Steytler, J.G. (1989). Cinenedwe Ca Cinyanja. Lusaka: Kenneth Kaunda Foundation.
Wills, A.J. (1985). An Introduction to the History of Central Africa: Zambia, Malawi and
Zimbabwe. London: Oxford University Press.