i

______________________________________________________________________

KUPHUNZIRA

CHICHEŴA

______________________________________________________________________

Malamulo a Chiyankhulo

Wisdom Akuzike Nkhoma

ii

Chancellor College Publications

P.O. Box 280

Zomba

Tel: 01 952 347; 01 526 202; 01 524 222

Email: publications@cc.ac.mw

ISBN: 978-99960-23-55-2

Cover Design and Layout: Gervasio Manyungwa

system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying,

recording or otherwise, without prior permission from the publisher.

iii

ZAM‟KATIMU

Kuthokoza .. .. .. .. .. .. .. .. .. iv

Chiyambi .. .. .. .. .. .. .. .. .. v

1. Chicheŵa ngati Chibantu .. .. .. .. .. .. 1

2. Dzina .. .. .. .. .. .. .. .. .. 7

3. Mloŵam‟malo .. .. .. .. .. .. .. .. 35

4. Mfotokozi .. .. .. .. .. .. .. .. 45

5. Mneni .. .. .. .. .. .. .. .. .. 57

6. Muonjezi .. .. .. .. .. .. .. .. 83

7. Mlumikizi .. .. .. .. .. .. .. .. 91

8. Tsinde .. .. .. .. .. .. .. .. .. 97

9. Mperekezi .. .. .. .. .. .. .. .. 103

10. Mfuwu .. .. .. .. .. .. .. .. 107

11. Mvekero .. .. .. .. .. .. .. .. .. 111

12. Mphatikiri .. .. .. .. .. .. .. .. 119

13. Mgwirizanitsi .. .. .. .. .. .. .. 131

14. Zizindikiro za m‟kalembedwe .. .. .. .. .. 137

15. Chiganizo .. .. .. .. .. .. .. .. .. 149

16. Kapandamneni .. .. .. .. .. .. .. 167

17. Zoyankhula mwini ndi zoyankhula wina .. .. .. .. 175

18. L, R, LI, TI ndi NDI .. .. .. .. .. .. 179

19. Zitsanzo za mafunso amayeso .. .. .. .. .. 187

iv

KUTHOKOZA

Ndiyamika aphunzitsi ambiri a phunziro la Chicheŵa mu sukulu zasekondale komanso

ophunzira ena a phunziro lazaziyankhulo mu koleji zamaphunziro chifukwa chondilimbikitsa

kuti ndikonze zina ndi zina mu buku la Kuphunzira Chinyanja. Chilimbikitso chawo ndi

chomwe chinandichititsa kuti ndilembe bukuli lomwe likugwirizana kwathunthu ndi zomwe

silabasi zamakono zophunzitsira Chicheŵa mu sukulu zasekondale zikufuna pa luso la

kugwiritsa ntchito malamulo a chiyankhulo.

Nditi zikomo kwa onse ogwira ntchito ku nyumba yosindikiza mabuku ya Chancellor College

Publications chifukwa chogwira ntchito mwaluso komanso mwachangu kuti bukuli

lisindikizidwe pa nthawi yake. Mwapadera nditi zikomo kwa mkulu wa Chancellor College

Publications, Kingsley Jika, chifukwa chondimvetsetsa kuti buku la Kuphunzira Chinyanja

lidzatulukabe m‟tsogolo muno poti ndinali wotangwanika kwambiri kulemba lina logwirizana

kwathunthu ndi mitu ya malamulo a chiyankhulo yomwe ili mu silabasi zamakono.

Ndiyamika mphunzitsi wanga wazaziyankhulo, Professor Pascal Kishindo, chifukwa cha

chilimbikitso komanso malangizo awo. Nthawi iliyonse yomwe ndingaŵafotokozere kuti

ndikulemba buku, amandilimbikitsa komanso kundipatsa malangizo anzeru.

v

CHIYAMBI

Ndalemba buku lino kuchokera pa buku la Kuphunzira Chinyanja lomwe linasindikizidwa

koyamba mu chaka cha 1999 ndi Chancellor College Publications. Ndilibe maganizo ofuna

kupha buku la Kuphunzira Chinyanja koma n‟chifukwa choti ndikulikonzanso.

Gwero la buku la Kuphunzira Chinyanja lidali kabuku ka Chicheŵa Grammatical Tems

komwe kadalembedwa ndi bungwe la Chicheŵa Board mu chaka cha 1991. Kabukuko kali

ndi zimasuliro za mawu a malamulo a chiyankhulo kuchoka mu Chingerezi kupita mu

Chicheŵa. Komatu kabukuko sikadapereke zitsanzo. Nditaona kufunikira kwa zitsanzo

zomwe sizidaperekedwezo, ndidayamba kuŵerenga mabuku a malamulo a chiyankhulo cha

Chinyanja/Chicheŵa kuti ndipeze mfundo zoyenera koma ndidamva chisoni nditapeza kuti

panalibe mabuku ambiri otero. Izi ndi zomwe zidandichititsa kukhala ndi ganizo loti ndilembe

buku la malamulo a chiyankhulo, Kuphunzira Chinyanja.

Aphunzitsi ndi ophunzira ambiri a phunziro la Chicheŵa adalikonda kwambiri buku la

Kuphunzira Chinyanja. Sindinadabwe nditaona alembi otchuka a mabuku a malamulo a

chiyankhulo cha Chicheŵa atayamba kulemba mabuku awo pongokopera mfundo ndi

zitsanzo zambiri zomwe ndidalemba mu bukulo.

Kuchokera mu chaka cha 1999 pomwe buku la Kuphunzira Chinyanja lidasindikizidwa

kufikira lero, papita zaka zambiri ndipo zinthu zambiri zasintha mu chiyankhulo cha

Chicheŵa. Chiyankhulo chili ngati chinthu chamoyo kotero chimasintha nthawi ndi nthawi.

Zosinthazo ndizo zidandichititsa kuganiza zoti ndilikonzenso bukulo. Komabe poti

kukonzanso buku kumatenga nthawi yaitali, ndalemba buku lino kuti lithandize aphunzitsi

komanso ophunzira omwe akhala akufunafuna buku la Kuphunzira Chinyanja.

Ganizo lokonzanso bukulo lidalimbikitsidwa kaamba ka kusintha kwa ndondomeko

yophunzitsira maphunziro mu sukulu zasekondale. Mu silabasi za chiyankhulo cha Chicheŵa

muli zosintha zambiri zokhudza malamulo a chiyankhulo. Polemba bukuli ndaganizira

kwambiri za kusinthako kuti ligwirizane kwathunthu ndi zomwe Unduna wa zamaphunziro

ukufuna kuti ziphunzitsidwe pa malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa. Mfundo zazikulu

zomwe zasintha mu malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa (molingana ndi silabasi

zatsopano zachiyankhulo) ndi monga izi:

1. Mayina „achibale‟ tsopano akutchedwa mayina „amphukira‟

Dzina lamphukira (lomwe tinkati dzina „lachibale‟) ndi limodzi mwa mayina opangidwa

kuchokera ku muzu kapena tsinde limodzi la mawu. Mayinaŵa amaimira zinthu zosiyana

ngakhale kuti kholo (tsinde kapena muzu) lawo ndi limodzi. Zitsanzo za mayina amphukira

ndi mawu monga aŵa: „mtumwi‟, „nthumwi‟, „mtumiki ‟ ndi „utumiki‟ (kuchokera ku

mneni „tuma‟), „mliri‟, „maliro‟, „chiliro‟ ndi „maliralira‟ (kuchokera ku mneni „lira‟) ndi

„likulu‟, „chikulu‟, „mkulu‟ ndi „ukulu‟ (kuchokera ku tsinde la mfotokozi „-kulu‟) .

2. Njira yopangira mayina ya „mtembenuzo‟

vi

Mayina amapangidwa potsata njira zosiyanasiyana. Pali njira ina yopangira mayina yomwe

m‟mbuyomu akatswiri azaziyankhulo sadaiganizire mozama kuti ndi yotheka kugwiritsidwa

ntchito popanga mayina mu chiyankhulo cha Chicheŵa. Njirayo imatchedwa „mtembenuzo‟.

Njirayi imagwiritsidwa ntchito kwambiri popanga mawu, maka mayina ndi aneni, mu

Chingerezi. Komatu njirayi ndi yothekanso kwambiri kupangira mayina mu Chicheŵa. Pali

zitsanzo zingapo mu Chicheŵa zotsimikizira maganizoŵa.

Mtembenuzo ndi njira yopangira mawu yomwe mawu opangidwawo amangosinthidwa

mtundu wake komanso ntchito yake posasintha mwa njira ina iliyonse kalembedwe ka

mawuwo. Nthawi zambiri katchulidwe ka mawu opangidwawo n‟komwe kamatha kusintha.

Mawu opangidwawo ndi amphukira.

Zitsanzo za mayina opangidwa potsata njira ya mtembenuzo ndi monga izi:

a. gogoda (mneni) gogoda (dzina)

b. tchinga (mneni) tchinga (dzina)

c. wakuba (mfotokozi) wakuba (dzina)

d. chakudya (mfotokozi) chakudya (dzina)

e. chinunu (muonjezi) chinunu (dzina)

f. dzana (muonjezi) dzana (dzina)

g. patapata (mvekero) patapata (dzina)

h. tambalale (mvekero) tambalale (dzina)

3. Mwininkhani tsopano ndi „mchitantchito‟ ndipo pamtherankhani tsopano ndi

„mchitidwantchito‟.

Mawu ochita kanthu mu chiganizo ankatchedwa „mwininkhani‟ ndipo mawu ochitidwa

kanthu ankatchedwa „pamtherankhani‟. Komatu tsopano, molingana ndi silabasi

yamakono, zoterezi zasintha. Mwininkhani ndi „mchitantchito‟ ndipo pamtherankhani ndi

„mchitidwa ntchito‟.

4. „Lembo laliwu‟ tsopano likutchedwa „lembo lamtsekulanjira‟ ndipo „lembo lopandaliwu‟

tsopano likutchedwa „lembo lamtsekanjira‟

Malembo „a‟, „e‟, „i‟, „o‟ ndi „u‟ ankatchedwa „malembo aliwu‟ ndipo ena onse otsala

(monga „b‟, „d‟, „f‟, „g‟ mpaka „z‟) ankatchedwa „malembo opanda liwu‟. Molingana ndi

silabasi yamakono, „lembo laliwu‟ likutchedwa „lembo lamtsekulanjira‟ ndipo „lembo

lopandaliwu‟ tsopano likutchedwa „lembo lamtsekanjira‟ potengera momwe malembowo

amapangidwira.

5. Kuchotsedwa kwa „mphatikiram‟kati‟ ngati mtundu wa mphatikiri

Mphatikiri wotchedwa „mphatikiram‟kati‟ wachotsedwa mu malamulo a chiyankhulo cha

Chicheŵa. Izi zili chonchi chifukwa mu ziyankhulo za Chibantu mulibe mphatikiram‟kati

weniweni. Ena atha kudabwa ndi ganizoli komatu izi ndi zoona ndithu.

vii

Ponena zoona, mphatikiram‟kati ndi mphatikiri wopezeka m‟kati (osati kunja) mwa

tsinde. Ndi zosatheka mpang‟ono pomwe kuloŵetsa mphatikiri m‟kati mwa tsinde la

mawu a Chicheŵa, monga momwe zimakhalira mu ziyankhulo zina.

Aphatikiri onse omwe tinkati ndi „aphatikiram‟kati‟ tsopano ndi aphatikiram‟mbuyo

chifukwa amaphatikizidwa kumbuyo kwa tsinde la mawu.

6. Mthandizanthawi

Nthawi za aneni zilipo zamitundu itatu yokha iyi: nthawi yakale, nthawi yatsopano ndi

nthawi yam‟tsogolo. Nthawizi zimagawidwa mu nthawi zina (zomwe kale tinkati mitundu

ya nthawi yakale, mitundu ya nthawi yatsopano ndi mitundu ya nthawi yam‟tsogolo.)

Mitundu ya nthawi za aneni tsopano ikutchedwa „athandizanthawi‟. Potsata mfundoyi

ndiye kuti pali athandizanthawi a nthawi yakale, athandizanthawi a nthawi yatsopano ndi

athandizanthawi a nthawi yam‟tsogolo.

7. Kalembedwe ka mawu

Alembi ena ankaloŵetsa „w‟ ndi „y‟ mu mawu ena pofuna kuti mawuwo azitchulika

bwino komanso pofuna kuphwanya kundondozana kwa maliwu amtsekulanjira. Mawuwo

ndi monga aŵa: „ndiyimba‟, „muyiona‟, „chowopsa‟, „zowona‟ ndi „akuwumba‟.

Kalembedwe kotero kadali kolakwitsa chifukwa kamasokoneza makhalidwe a tsinde la

mawu choncho mawu monga ameneŵa ayenera kulembedwa motere: „ndiimba‟ osati

„ndiyimba‟, „muiona‟ osati „muyiona‟, „choopsa‟ osati „chowopsa‟, „zoona‟ osati

„zowona‟ ndi „akuumba‟ osati „akuwumba‟.

Kusinthaku si kuti kwachitidwa ndi mlembi wa buku lino payekha ayi komatu ndi zomwe

akatswiri azaziyankhulo anagwirizana pa nthawi yomwe ankalemba silabasi zamakono

zophunzitsira phunziro la Chicheŵa mu zasekondale. Unduna wa zamaphunziro

udavomereza kusinthaku. Zonsezi, komanso zina, mutha kuzipeza mu gawo la

„Zoonjezera‟ kumapeto kwa silabasi za Chicheŵa zamakono.

Polemba buku lino, ndaganizira mozama za kusinthaku kuti ndilembe zokhazo zomwe

Unduna wa zamaphunziro ukufuna, n‟cholinga choti ophunzira onse aziphunzira zinthu

zofanana. Ndili ndi chikhulupiriro choti mumvetsetsa bwino za kusinthaku mukaŵerenga

silabsi komanso zomwe ndalemba mu buku lino.

Zikomo kwambiri.

viii

1

|MUTU 1|

CHICHEŴA NGATI CHIBANTU

munthu mundu

muntu mutu

mtu munhu

Kuganiza mozama

1. Tchulani kufanana kwa mawu omwe ali pamwambapa.

2. Fotokozani kusiyana kwa mawu omwe ali pamwambapa.

3. Mongoganizira chabe, kodi mawu woti „bantu‟ akutanthauzanji?

2

Chibantu ndi gulu (banja) la ziyankhulo zamphukira (zachibale) zomwe zimayankhulidwa mu

maiko ambiri a mu Africa kuchokera kumwera kwa Cameroon ndi kumwera chakummaŵa

kwa Nigeria n‟kutsika ku chigawo chapakati mpaka kukafika kumwera kwa South Africa.

Akatswiri azaziyankhulo amakhulupirira kuti ziyankhulo za Chibantu zidali chiyankhulo

chimodzi kalelo chifukwa zimafanana mu zambiri. Kufananako ndi umboni waukulu

wotsimikizira kuti ziyankhulozi zidachokeradi ku kholo limodzi.

Ziyankhulo za Chibantu zimafanana motere:

1. Mawu ambiri amachita kupangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde

osiyanasiyana. Mwachitsanzo, popanga mayina oimira anthu, mphatikiram‟mbuyo „m-‟

kapena „mu-‟ (mu chimodzi) ndiye amagwiritsidwa ntchito kwambiri mu ziyankhulozi.

Chitsanzo „munthu‟

a. munthu (Chicheŵa, Chitumbuka)

b. mundu (Ciyawo)

c. muntu (Chindebele)

d. munhu (Chishona)

e. mtu (Chiswahili)

2. Ziyankhulo zambiri za mu banjali zimagwiritsa ntchito njira yoŵerengera mwakasanu

ndipo masinde ambiri amaŵerengo ndi ofananiranako.

Zitsanzo

a. -modzi -ŵiri -tatu -nayi -sanu (Chicheŵa)

b. -moja -wili -tatu -nne -tano (Chiswahili)

c. -nye -bili -hathu -ne -hlanu (Chizulu)

d. -posi -piri -tatu -nayi -shanu (Chisena)

e. -mu -biri -satu -nya -taano (Luganda)

3. Masinde komanso mawu ena oimira chinthu chimodzi amakhala ofanana kapena

ofananirako.

Zitsanzo

a. -kazi (Chicheŵa, Chitonga, Chixhosa, Chingoni)

3

b. -nthu (Chicheŵa, Chitumbuka, Chibemba)

c. -ntu (Kinyarwanda, Chizulu, Chindebele, Luganda)

d. ing‟ombe (Chibemba, Chilambia)

e. mbuzi (Chicheŵa, Chiswahili, Luganda)

f. mwana (Chicheŵa, Chitumbuka, Luganda)

g. moto (Chitumbuka, Chicheŵa, Chitonga)

h. nyumba (Ciyawo, Chiswahili, Chicheŵa)

4. Mphatikiri wa mthandizanthawi amasintha nthawi ya mneni

Zitsanzo

Nthawi yam’tsogolo Nthawi yatsopano yopitirira

a. Mwana adzafika Mwana akufika (Chicheŵa)

b. Mtoto atafika Mtoto anafika (Chiswahili)

c. Mwana achasvika Mwana akusvika (Chishona)

5. M‟ziganizo mawu amakhala pamgwirizano ndi mwininkhani (mchitantchito) kapena

pamtherankhani (mchitidwantchito).

Zitsanzo

a. Chimunthu chonenepa chagwa. (Chicheŵa)

b. Cimuntu caina capona. (Chibemba)

c. Chimuntu chakakora chadonha. (Chishona)

d. Njinga yanga yasoŵa. (Chicheŵa)

e. Njinga yandi yaluba. (Chibemba)

f. Bhizautare rangu rashaya. (Chishona)

6. Pofuna kuchulukitsa mawu monga mayina, mphatikiram‟mbuyo wazambiri amaloŵa

m‟malomwa mphatikiram‟mbuyo wa chimodzi.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri

4

a. mtu watu (Chiswahili)

b. muntu bantu (Chinguni, Luganda)

c. munhu vanhu (Chishona)

d. munthu anthu (Chicheŵa)

e. fupa mafupa (Chicheŵa)

f. liupa maupa (Ciyawo)

7. Ziyankhulo zambiri za Chibantu zimagwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo „ku-‟ popanga

mneni wosasintha nthawi.

Zitsanzo

a. kuona (Chicheŵa)

b. kubona (Chingoni)

c. kuona (Chiswahili)

d. kubeka (Chitumbuka)

e. kulola (Ciyawo)

8. Mayina onse a mu ziyankhulozi amaikidwa mu magulu otchedwa „Magulu a mayina‟.

Zitsanzo Munthu

Dzina Gulu Chiyankhulo

a. munthu Mu-, A- (Ŵa-) (Chicheŵa)

b. mundu Ju-, (Ŵa-) (Ciyawo)

c. muntu Mu-, Ba- (Chibemba, Luganda)

d. mtu M-, Wa- (Chiswahili)

9. Pali lamulo wamba lopangira mneni wokhala ndi agwirizanitsi komanso aphatikiri ena.

Mu lamulolo, agwirizanitsi komanso aphatikiri amaphatikizidwa mwandondomeko ku

tsinde la mneni (Mjaya, 2002).

Agwirizanitisi komanso aphatikiriwo amatsatana mwadongosolo motere:

Mphatikiri wamtsutso + mgwirizanitsi wa mwininkhani + mphatikiri wa nthawi +

mgwirizanitsi wa pamtherankhani + muzu + chionjezeramneni + lembo lotsiriza

lamtsekulanjira.

5

Zitsanzo

Sitidzawaimbitsa (Chicheŵa)

Hatutawaimbisha (Chiswahili)

Mgwirizanitsi/mphatikiri/muzu

Chicheŵa

Chiswahili

1. Mphatikiri wamtsutso

si-

ha-

2. Mgwirizanitsi wa mwininkhani

ti-

tu-

3. Mphatikiri wa nthawi

-dza-

-ta-

4. Mgwirizanitsi wa pamtherankhani

-wa-

5. Muzu

imb-

6. Chionjezeramneni

-its-

-ish-

7. Lembo lotsiriza lamtsekulanjira

-a

Ziyankhulo za Chibantu zimafanana mu njira zambiri. Mfundo zili pamwambapazi ndi

zitsanzo zochepa chabe.

Ntchito

1. Kodi Chibantu ndi chiyani ?

2. Tsimikizani kuti Chicheŵa ndi chiyankhulo cha Chibantu popereka mfundo zisanu ndipo

pa

mfundo iliyonse mulembe chitsanzo chanuchanu chimodzi.

6

3. Ndi chifukwa chiyani pali kusiyana pakati pa mawu a ziyankhulo za Chibantu (monga

m‟katchulidwe ndi matanthauzo) ngakhale kuti kholo lawo lidali limodzi kalekalelo?

7

|MUTU 2|

DZINA

Kuganiza mozama

1. Tchulani mawu oitanira zinthu zomwe mukuziona pa zithunzi zili pamwambapa.

2. Kodi mawu otchulira zinthu ndi ofunika bwanji pa moyo watsiku ndi tsiku?

3. Kodi mawu mwatchulawo ndi a chiyankhulo chanji? Tsimikizirani yankho lanu.

Mawu wotchulira chinthu amatchedwa dzina. Dzina ndi mawu omwe timagwiritsa ntchito

poitanira kapena potchulira chinthu kapena ganizo lililonse.

Zitsanzo

Naphiri ulesi dambo kuvina

Lachitatu khamu manyazi tiana

Namalenga njinga nsima ufulu

Zomba amayi malungo chilengedwe

Chitumbuka phunziro chilungamo mitolo

8

Mitundu ya mayina

Mu chiyankhulo cha Chicheŵa mayina amaikidwa mu mitundu yaikulu iŵiri molingana ndi

chikhalidwe chawo. Mitunduyo ndi iyi: dzina lamwinimwini ndi dzina lopanda mwinimwini.

1. Dzina lamwinimwini

Ili ndi dzina la chinthu chapachokha (chosawanda).

Zitsanzo za mayina amwinimwini ndi monga mayina a anthu, mitundu kapena mafuko a

anthu, misewu, nyanja, mitsinje, maiko, maboma, midzi, malo, mizinda, masiku, miyezi,

Mulungu, mapiri, zigwa, milatho, ufumu, kampani, zinthu zina zopangidwa m‟fakitale,

zipembedzo, ziyankhulo, nyuzipepala, magulu, zipani, mabungwe komanso mayina a mitu ya

nyimbo, ndakatulo, nthano ndi nkhani.

Polemba mayinaŵa, timayamba ndi lembo lalikulu.

Zitsanzo

Kanyenda Malaŵi Mahewu Namalenga

Mngoni Kazuni Zomba Manyasa

Shire Sapitwa Chitonga Likuni Phala

Januwale Kazinga Lachitatu Chikhirisitu

Domasi Mpamba Nthondo Fuko

2. Dzina lopanda mwinimwini

Ili ndi dzina lotchulira zinthu zowanda (zopezeka ponseponse).

Polemba mayinaŵa, timayamba ndi lembo laling‟ono, pokhapokha ngati mayinawo

akuyamba chiganizo kapena pamene ndi mitu monga mitu ya nyimbo, ndakatulo ndi nkhani

ndiye timaŵayamba ndi lembo lalikulu.

Zitsanzo

galu mchenga udzudzu chambo

unyinji denga fisi ludzu

9

khasu chulu ufulu mfumu

magazi uchembere mwezi matenda

nyengo msonkho tsiku chipembedzo

Dzina lopanda mwinimwini limaikidwa m‟mitundu yakeyake. Mitunduyo ndi yotsatirayi.

a. Dzina la chinthu chokhudzika

Ili ndi dzina la chinthu chowanda chomwe timatha kuchiona, kuchimva ndi makutu kapena

ndi thupi kapenanso m‟mphuno kapena kuchikhudza kapenanso kuchiyeza.

Zitsanzo

mpweya nyesi mfuwu mphepo

nyenyezi chivomezi mphenzi bingu

utsi chinyezi litsiro chigumula

nthuzi mdima liwu utawaleza

mtambo chifundizi thambo fungo

b. Dzina la chinthu chosakhudzika

Ili ndi dzina la chinthu chowanda chomwe sitingathe kuchiona kapena kuchikhudza. Dzinali

ndi la zinthu za‟maganizo chabe ndipo kaŵirikaŵiri timangoona zotsatira zake.

Zitsanzo

ulemerero mwano ufulu nsanje

changu khama nkhanza chikondi

dumbo nsanje mtendere maloto

mpumulo chilungamo maganizo chibaza

mantha nthumanzi kudekha ubwenzi

c. Dzina la unyinji

Ili ndi dzina la zinthu zowanda zomwe zili pagulu lawo la zinthu zofanana.

10

Zitsanzo

1. M‟nyumbamu muli mzukutu wa makoswe.

2. Banja lawo ndi laulemu.

3. Ndagula mtolo wa nkhuni.

4. Kumsika kuli unyinji wa anthu.

5. Bongololo sadzolera mafuta pa mzinda.

6. Limana lawo ndi logwirizana.

7. Iye wasenza mkoko wa nthochi.

8. Maliya akubusa msambi wa nkhosa.

9. Mwana watenga phava la nthochi.

10. Apo pali mulu wa miyala.

11. Tidaona mzingo wa njati ku Liwonde.

12. Ubise chikwanje pa phata la nzimbe.

13. Uja ndi mpingo wa opembedza.

14. Andipatsa bere la nthochi.

15. Paja pali khwimbi la anthu.

16. Ili ndi gulu la Edzi Toto.

17. Atenga mpukutu wa mapepala.

18. Ndaona mdipiti wa galimoto za mfumu.

19. Chipani chawo chapambana chisankho.

20. Ili ndi bungwe la amayi.

d. Dzina dzina lamphukira (lachibale)

Dzina lamphukira (dzina lachibale) ndi limodzi mwa mayina ambiri opangidwa kuchokera ku

muzu kapena tsinde limodzi la mawu. Mayinaŵa amaimira maganizo osiyana kapena zinthu

zosiyana ngakhale kuti kholo lawo (muzu kapena tsinde) ndi limodzi.

Zitsanzo

Tsinde Mayina amphukira Tsinde Mayina amphukira

11

-gwa chigwa -kulu mkulu

gwero likulu

mgwetsa ukulu

-dya chakudya -tatu Utatu

madyerero Lachitatu

madyo mtatu

lima ndime yenda ulendo

dima mlendo

mlimi mwendo

ulimi

tuma mtumwi lira mliri

nthumwi maliro

mtumiki chiliro

utumiki maliralira

taya nthayo kodza mkodzo

mtaya likodzo

mataya nkhodzo

chitayo chikhodzodzo

Chenjezo

Mayina otchulira abale (monga bambo, mayi ndi mlongo) si mayina amphukira (achibale)

monga mnene ena alembi ena amalembera mu mabuku awo a malamulo a chiyankhulo.

Mudzaphunzira zambiri zokhudza mayina achibale (mayina amphukira) mu gawo la

kapangidwe ka mayina.

Ntchito za mayina

Mayina akakhala m‟ziganizo amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:

12

1. Kukhala mchitantchito (mwininkhani)

Pamene dzina lichita kanthu limatchedwa „mchitantchito‟ (mwininkhani).

Zitsanzo

a. Malunga wagwira mbala.

b. Nankhoma akuyendetsa galimoto.

c. Bambo ndi mayi anga akucheza.

2. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani)

Pamene dzina lichitidwa kanthu limatchedwa „mchitidwantchito‟ (pamtherankhani).

Zitsanzo

a. Mwana walumidwa ndi udzudzu.

b. Chikondi wamugulira mwana wake nzimbe.

c. Mnyamata wasenza mtsuko.

Pali mtundu iŵiri ya mchitidwantchito:

a. Mchitidwantchito wachindunji

Ili ndi dzina lomwe lachitidwa kanthu mwatchutchutchu ndipo ntchito imathera

mwachindunji pa dzinali.

Zitsanzo

i. Kondwani wandilembera kalata.

ii. Msipu wobiriŵira udapha mbuzi.

iii. Galu wapha bakha.

b. Mchitidwantchito wopanda chindunji

Ili ndi dzina lomwe lachitiridwa kapena lalandira kanthu.

Zitsanzo

i. Anyamata aŵatungira agogo madzi.

13

ii. Ife tamuimbira mtsogoleri wathu nyimbo.

iii. Amayi aikhwirizira mbava agalu.

3. Kukhala dzina lolandirira kanthu

Ili ndi dzina lomwe lachitiridwa kanthu ndi mchitantchito. Dzina lolandira kanthu ndi

mchitidwantchito wopanda chindunji.

Zitsanzo

a. Adzukulu aŵaputira agogo nkhondo.

b. Malani wamulembera Joni kalata.

c. Amayi aŵaphera alendo nkhuku.

4. Kukhala dzina lapadera

Ili ndi dzina lomwe limatha kufotokoza za khalidwe, ntchito kapena mtundu wa dzina linzake.

Zitsanzo

a. Zunguze, chigaŵenga, wathaŵa.

b. Ndamuona Lusungu, namwino.

c. Amboga, mlonda, ndi wamphamvu.

5. Kukhala dzina loitanira

Ili ndi dzina lomwe timagwiritsa ntchito poitana wina.

Zitsanzo

a. Masasa, thaŵa galu angakulume.

b. Wachake! Wachake! Gwira insayo.

c. Bwera kaye kuno, Tsala.

6. Kukhala mtsirizitsi

Ili ndi dzina lomwe limatsiriza ganizo la mneni, maka aneni odalira komanso aneni

othandizira. Mudzaphunzira zambiri za aneniŵa pa mutu wa mneni.

Zitsanzo

14

a. Zwide ndi Mngoni.

b. Najere si mphunzitsi.

c. Kamuzu anali mkango.

7. Kukhala msonyamalo

Ili ndi dzina lomwe limasonyeza komwe ntchito yachitikira.

Zitsanzo

a. Kumunda kwaŵirira.

b. Patsala paja pagona chinziri.

c. M‟mudzi mwathu muli ufulu.

Chenjezo

Msonyamalo kuti akhale dzina ayenera kugwira ntchito ngati dzina osati ngati muonjezi wa

malo. Mudzaphunzira za muonjezi wa malo pa mutu wa muonjezi.

8. Kukhala mchitidwantchito wa mperekezi

Dzina limatchedwa mchitidwantchito wa mperekezi ngati litsatidwa ndi mperekezi.

Zitsanzo

a. Ndinapita kuchipatala ndi mwana.

b. Kakhwesi amachokera ku Nkhotakota.

c. Kumudzi kwa Chinangwa kwagwa chilala.

Dzina likakhala mchitidwantchito wa mperekezi limagwira ntchito zosiyanasiyana mu

ziganizo monga zotsatirazi.

a. Kukhala dzina la umwini

Ili ndi dzina lomwe ndi mwini chinthu.

Zitsanzo

i. Izi ndi ng‟ombe za mfumu.

ii. Apawo ndi mizu ya kachere.

iii. Phazi la Joni latupa.

15

b. Kukhala dzina lochitira kanthu

Ili ndi dzina la chida, chiŵiya kapena chipangizo chogwiritsa ntchito pochita kanthu.

Zitsanzo

i. Usanditengere ku mtoso ngati njoka.

ii. Wapalira moto pa khasu.

iii. Kaombe wamenya mwana ndi mkwapulo.

c. Kukhala dzina la malo

Ili ndi dzina la malo omwe ntchito yachitikira.

Zitsanzo

i. Pa Domwe padachitika zoopsa.

ii. Ine ndimakhala ku Domasi.

iii. Sindingasokere mu Lilongwe.

Kapangidwe ka mayina

Pali njira zosiyanasiyana zopangira mayina mu Chicheŵa. Mayina ambiri amachita

kupangidwa potsata njira zotsatira.

1. Kuchokera ku masinde opangira mayina

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde othandiza

kupanga mayina.

Zitsanzo

a. chi- ku -nthu (chinthu)

b. zi- ku -nthu (zinthu)

c. mu- ku -nthu (munthu)

d. a- ku -nthu (anthu)

e. m- ku -tengo (mtengo)

f. mi- ku -tengo (mitengo)

16

g. mu- ku -dzi (mudzi)

h. mi- ku -dzi (midzi)

i. mwa- ku -na (mwana)

j. a- ku -na (ana)

k. dzi- ku -no (dzino)

l. ma- ku -no (mano)

2. Kuchokera ku masinde enieni a mfotokozi

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde enieni a

mfotokozi aŵa: -kazi, -muna, -ng‟ono, -kulu, -fupi, -tali, -ŵisi ndi kali.

Zitsanzo

a. m- ku -kazi (mkazi)

b. a- ku -kazi (akazi)

c. mwa- ku -muna (mwamuna)

d. cha- ku -muna (chamuna)

e. m- ku -kulu (mkulu)

f. li- ku -kulu (likulu)

g. m- ku -ng‟ono (mng‟ono)

h. u- ku -ng‟ono (ung‟ono)

i. u- ku -fupi (ufupi)

j. li- ku -fupi (lifupi)

k. u- ku -tali (utali)

l. li- ku -tali (litali)

m. chi- ku -ŵisi (chiŵisi)

n. u- ku -ŵisi (uŵisi)

o. u- ku -kali (ukali)

3. Kuchokera ku mayina ena

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mayina ena

opangidwa kale.

Zitsanzo

17

a. u- ku munthu (umunthu)

b. chi- ku mwana (chimwana)

c. cha- ku mlomo (chamlomo)

d. ma- ku ndevu (mandevu)

e. m- ku Malaŵi (Mmalaŵi)

f. a- ku Malaŵi (Amalaŵi)

g. ka- ku litsiro (kalitsiro)

h. ka- ku liŵende (kaliŵende)

i. ku- ku mitu (kumitu)

j. tsa- ku bwalo (tsabwalo)

4. Kugwiritsa ntchito njira ya mtembenuzo

Potsata njira ya mtembenuzo, mawu amtundu wina amangosinthidwa mtundu ndi ntchito

yake n‟kukhala dzina, koma kalembedwe kake sikasintha. Nthawi zina katchulidwe ka

mawu opangidwawo kamatha kusintha. Mawuwo ndi mawu achibale (mawu amphukira)

chifukwa tsinde lawo ndi limodzi.

Zitsanzo

a. gogoda (mneni) gogoda (dzina)

b. thangata (mneni) thangata (dzina)

c. sefa (mneni) sefa (dzina)

d. wakuba (mfotokozi) wakuba (dzina)

e. zokoma (mfotokozi) zokoma (dzina)

f. lachitatu (mfotokozi) Lachitatu (dzina)

g. chinunu (muonjezi) chinunu (dzina)

h. dzulo (muonjezi) dzulo (dzina)

i. patapata (mvekero) patapata (dzina)

j. lende (mvekero) lende (dzina)

k. psololo (mvekero) psololo (dzina)

l. laŵi (mvekero) laŵi (dzina)

18

Mawu amatanthauzo angapo monga „mtengo‟, „changa‟, „chitete‟, „nyenje‟ ndi „chikuku‟

asasokonezedwe ndi njirayi chifukwa sadapangidwe motere. Mawuŵa ndi ongofanana

m‟kalembedwe chabe koma sanachokere pa tsinde limodzi.

5. Kuphatiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde a aneni

Zitsanzo

a. im- ku -fa (imfa)

b. chi- ku -gwa (chigwa)

c. u- ku londa (ulonda)

d. m- ku mera (mmera)

e. ma- ku mina (mamina)

6. Kusintha lembo „a‟ lotsiriza la mneni kuti likhale „e‟, kapena „i‟ kapenanso „o‟

Zitsanzo

a. gwiriza gwiriz- (gwirize)

b. gogomola gogomol- (gogomole)

c. biba bib- (bibi)

d. shisha shish- (shishi)

e. funsa funs- (funso)

f. lamula lamul- (lamulo)

7. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni ndi kusintha lembo „a‟ lotsiriza la

mneni kuti likhale „e‟, „i‟ kapena „o‟

Zitsanzo

a. ka- zonda zond- (kazonde)

b. u- phunzitsa phunzits- (uphunzitsi)

c. m- lima lim- (mlimi)

d. chi- tseka tsek- (chitseko)

19

e. m- bereka berek- (mbereko)

8. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aonjezi

Zitsanzo

a. u- bwino ubwino

b. u- kale ukale

c. chi- kale chikale

d. cha- lero chalero

e. bwa- lero bwalero

9. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mvekero

Zitsanzo

a. m- gugu mgugu

b. m- didi mdidi

c. m- tswatswa mtswatswa

d. ma- laŵi malaŵi

e. chi- phwafu chiphwafu

10. Kuphatikiza mitundu ingapo ya mawu

Mitundu ingapo ya mawu imaphatikizidwa n‟kupanga dzina limodzi potsata njira monga

zotsatirazi:

a. Kuphatikiza mayina aŵiri

Zitsanzo

i. njoka luzi njokaluzi

ii. mwana bere mwanabere

iii. utaka fumbi utakafumbi

iv. mwini mphale mwinimphale

v. ng‟ona mtondo ng‟onamtondo

20

b. Kuphatikiza mneni ndi mloŵam‟malo

Zitsanzo

i. konda (mneni) ine (mloŵam‟malo) kondaine (dzina)

ii. funda (mneni) wekha (mloŵam‟malo) fundawekha (dzina)

iii. samba (mneni) zako (mloŵam‟malo) simbazako (dzina)

c. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni omwe amaphatikizidwa ndi

mayina

Zitsanzo

i. chi- -pha dzuŵa (chiphadzuŵa)

ii. m- komba phala (mkombaphala)

iii. ka- lavula gaga (kalavulagaga)

iv. m- taya khasu (mtayakhasa)

v. ka- siya goli (kasiyagoli)

11. Kubwerekera ku ziyankhulo zina

Chicheŵa chili ndi mayina ambiri obwerekera kuchokera ku ziyankhulo zina chifukwa

chokhala limodzi ndi anthu amitundu ina.

Pamene tibwerekera mawu, tizionetsetsa kuti mawuwo akutenga chikhalidwe cha mawu a

Chicheŵa kuti agwirizane ndi malamulo a kapangidwe, kalembedwe ndi katchulidwe ka

mawu a Chicheŵa.

Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chipwitikizi.

kachasu zenera kapitawo zenera

malinyero fodya bulu kavalo

Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chiswahili.

mkanda ndege bwana

mswachi mzungu futali

21

Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chishona.

gomo chingwa malasha

bota dondo muti

Mayina otsatira adabwerekedwa kuchokera ku Chiafirikanzi.

chikepe gombeza bachi

buluku komichi duku

Mu Chicheŵa muli mayina ambiri omwe tidabwereka kuchokera ku Chingerezi ndipo

zitsanzo zili m‟munsimu ndi zochepa chabe:

chidole langwani mandasi chioda kabati

nderema hule kanema beni kompyuta

sawatcha dansi thaulo uvuni mbigwani

chitofu kapu makina mpopi ferempani

makina chilesi mtchini kabati wezulo

sangweji lapukeni pulanga bauti poto

galasi nangula washala chisikiro joko

Magulu a mayina

Mayina amaikidwa mu magulu osiyanasiyana molingana ndi chikhalidwe chawo.

Tingazindikire gulu lomwe dzina lilimo pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo wosonyeza

chimodzi ndi mphatikiram‟mbuyo wosonyeza zambiri. Titha kugwiritsanso ntchito

agwirizanitsi osonyeza chimodzi ndi zambiri.

Zitsanzo

1. Aphatikiram‟mbuyo

Chimodzi Zambiri Gulu

munthu anthu Mu-, A-

chinthu zinthu Chi-, Zi-

2. Agwirizanitsi

22

Ziganizo Gulu

Mbuzi ikudya msipu. (chimodzi) I-, Zi-

Mbuzi zikudya msipu. (zambiri) I-, Zi-

Magulu a mayina mu Chicheŵa ali motere:

1. MU-, A-

Ili ndi gulu la mayina ambiri a anthu, nyama, mbalame, udindo ndi zinthu zina. Kaŵirikaŵiri

mayinaŵa amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu-‟ kapena „m-‟ kapenanso „mw-‟ mu

chimodzi ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „a-‟ mu zambiri.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

munthu anthu muphwa aphwa

mbusa abusa msimbi asimbi

mdzukulu adzukulu mnansi anansi

mpongozi apongozi mphaka amphaka

mtsikana atsikana mkamwini akamwini

mmisiri amisiri mndolozi andolozi

mwana ana mwanabere anabere

mwamuna amuna msutu asutu

mwiyo amwiyo mzamba azamba

mwiri amwiri mzungu azungu

Pali mayina ena am‟gululi omwe sayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu-‟ kapena „m-‟,

kapenanso „mw-„ mu chimodzi koma amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „a-‟ mu zambiri.

Mwachidule tinene kuti mayina onse omwe amayamba mphatikiram‟mbuyo „a-‟ mu zambiri

ali mu gululi.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

23

buluzi abuluzi phungu aphungu

gang‟a agang‟ a chule achule

psololo apsololo dzoole adzoole

dundu adundu galu agalu

jerera ajerera lumbe alumbe

bongololo abongololo fulu afulu

kabaŵi akabaŵi kazitape akazitape

kalungusese akalungusese katumba akatumba

namwino anamwino phungu aphungu

sakwi asakwi these athese

2. MU-, MI-

Ili ndi gulu la mayina omwe kaŵirikaŵiri amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mu-‟ kapena

„m-‟ mu chimodzi ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „mi-‟ mu zambiri.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

mkate mikate mpando mipando

mzinga mizinga mdzedze midzedze

mleme mileme mkono mikono

mkeka mikeka munga minga

mulungu milungu musi misi

muzu mizu mutu mitu

mpala mipala mkwamba mikwamba

mwezi miyezi mwambi miyambi

mudzi midzi mwendo miyendo

mlamba milamba mzere mizere

24

Pali mayina ena a mu gulu lomweli omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri

(ngakhale kuti anthu ena amachulukitsa mayina molakwitsa pogwiritsa ntchito

mphatikiram‟mbuyo „mi-‟).

Zitsanzo

mkonono mchenga mkodzo mkalo

moto mpweya mtedza mpovu

mwavi mseru mpola mtchetcha

mpunga mchere mwayi mtapasha

mkalo mkaka mtudzu mwazi

3. U-, MA-

Mayina ambiri a muguli ndi makhalidwe, audindo ndi ntchito zomwe anthu amagwira. Ndi

mayina ochepa kwambiri a mu gululi omwe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „u-‟ mu

chimodzi komabe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ mu zambiri.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

uta mauta utso mautso

una mauna ulalo maulalo

ula maula ulendo maulendo

ukonde maukonde uthenga mauthenga

Kumbutso

Mayina onse omwe amayamba ndi lembo lamtsekulanjira „u-‟ ali m‟gulu lomweli. Mayina

ambiri a m‟gululi saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri chifukwa sachulutsidwa

pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo wooneka.

Zitsanzo

25

udzu ufulu ukhondo utomoni

ufa ude utoto usemwe

ulere ulesi utaka ubwino

udzudzu ukali ulimbo utsi

ubweya uchi utyopi upandu

4. I-, ZI-

Mayina onse a m‟gululi saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri. Mayinawa

akakhala mu chimodzi timaŵaloza pogwiritsa ntchito mlozi „iyi‟ pamene akakhala mu

zambiri timaŵaloza pogwiritsa ntchito mlozi „izi‟.

Mayina ambiri a mu gululi amayamba ndi maphatikizo amtsekanjira monga aŵa: mb-, mf-,

mph-, n-, ns-, ny-, nth-, ntch-, ng-, ng‟-, nkh-, nd-, nkhw- ndi nz- (Nankwenya, 1992).

Zitsanzo

mphiri sefa zeŵe swanda

mimba nolo nthomba nsalu

mfumu nemba nkhadze nkhwidzi

mfuti mvula mvutuko ndolo

nsapato ng‟amba sansi mbimbi

ng‟ombe nyimbo mphutsi nyengo

nzimbe nkhasi mphere ndale

Kumbutso

Ndi mayina ochepa kwambiri a mu gululi omwe amayamba ndi lembo lamtsekula njira „i‟.

Zitsanzo za mayinawo ndi izi: „imbwa‟, „imvi‟, „imphe‟, „ise‟, „insa‟, „inswa‟ ndi „impso‟.

5. CHI-, ZI-

26

Mayina a m‟gululi amayamba ndi phatikizo lamtsekanjira „ch-‟ ponena za chimodzi ndipo

amayamba ndi lembo lamtsekanjira „z-‟ mu zambiri.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

chambo zambo chala zala

chatso zatso chawe zawe

chavu zavu chaka zaka

cheke zeke chengo zengo

chenya zenya chete zete

chezi zezi cheyo zeyo

chilimba zilimba chibo zibo

chibanzi zibanzi chibakera zibakera

chiboda ziboda chiwaya ziwaya

chola zola chombo zombo

chopi zopi chumba zumba

chumbu zumbu chulu zulu

Pali mayina ena a mu gululi omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri. Ambiri

mwa mayinaŵa ndi monga mayina achikhalidwe, aziyankhulo ndi azipembedzo.

Zitsanzo

chiyero chinyamata chajira Chicheŵa

chambu chabuka chilungamo Chingoni

changu chimanga chikale Chikhirisitu

Mayina omwe amapangidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo „chi-‟ pofuna kunyoza

kapena kukulitsa zinthu alinso mu gulu lomweli.

Zitsanzo

chimbale chimudzi chimwana chinyumba

27

chinthu chidiso chigalu chimbanu

chimunthu chidziko chimsewu chimphuno

6. LI-, MA-

Ndi mayina ochepa a mu gululi omwe amayamba ndi lembo lamtsekanjira „l‟ mu chimodzi

ndipo amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ mu zambiri.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

lamba malamba lamulo malamulo

lalanje malalanje laŵi malaŵi

lata malata lembo malembo

lirime malirime libanda malibanda

litchowa malitchowa liunde maliunde

liswazi maliswazi lipopo malipopo

liwu maliwu lifalo malifalo

loto maloto lodi malodi

lichero malichero lunje malunje

lumo malumo luso maluso

Mayina ambiri a mu gululi amayamba ndi maphatikizo amtsekanjira monga otsatira: b-, d, dz-

, f-, g-, gw-, h-, j-, kh-, p-, -ph-, ts- tch-, th- ndi v- komabe mu zambiri amayamba ndi

mphatikiram‟mbuyo „ma-‟ (Nankwenya, 1992).

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

badza mabadza bere maŵere

boma maboma bungwe mabungwe

dambo madambo dambwe madambwe

diŵa maliŵa dzira mazira

fano mafano falansa mafalansa

fulufute mafulufute fuwa mafuwa

gawo magawo goŵero magoŵero

28

gwati magwati gwero magwero

hema mahema hule mahule

jalo majalo jeke majeke

joko majoko juzi majuzi

khala makala kholo makolo

pombo mapombo phasa mapasa

phesi mapesi phinde maphinde

khosi makosi khutu makutu

tchika machika tchimo machimo

tchingo machingo tchotchololo matchotchololo

thabwa matabwa thenga mathenga

thole matole thuza matuza

tsamba masamba tsekera masekera

tsinde masinde tsoka masoka

vimbo mavimbo vuto mavuto

vuwo mavuwo vwende mavwende

Akatswiri azaziyankhulo amakhulupirira kuti kalelo mayina a Chicheŵa ambiri a gululi

ankayamba ndi lembo lamtsekanjira „l‟ chifukwa mayina anzawo a m‟ziyankhulo zina za

Chibantu, monga Ciyawo, akuyambabe ndi lembo „l‟ mpaka lero.

Zitsanzo

Chicheŵa Ciyawo

fungo liungo

dimba litimbe

dazi lulasi

khosi lukosi

Pali mayina ambiri a m‟gululi omwe amayamba ndi „ma‟ koma sasonyeza kuti ali mu

chimodzi kapena mu zambiri.

Zitsanzo

29

manyazi malodza malungo mafinya madzi mapira

mapeto malonda mafuta makata mawu masanje

mala mamba mame maale maseŵe masano

madyo majiga malire manda malovu mang‟a

mantha manthova mayere mavuvu mazizi matsire

7. KA-, TI-

Mayina a m‟gululi amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo „ka-‟ mu chimodzi ndipo amayamba

ndi mphatikiram‟mbuyo „ti-‟ mu zambiri. Aphatikiram‟mbuyo „ka-‟ ndi „ti-‟ a mayina a

m‟gululi amasonyeza kuchepetsa zinthu („ka-‟ mu chimodzi ndipo „ti-‟ mu zambiri).

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri Chimodzi Zambiri

kamunthu tianthu kamphaka tiamphaka

kamuzu timizu kamwana tiana

kanthu tinthu kaphiri timapiri

kakafula tiakafula kamudzi timidzi

kambuzi timbuzi kachingwe tizingwe

kadiso timaso kalamulo timalamulo

Pamene tifuna kuika mu zambiri dzina la mu gululi, mpofunika kuchulukitsa kaye dzinalo

(ngati limachulukitsidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟mbuyo) osati kungogwiritsa ntchito

mphatikiram‟mbuyo „ti-‟ yekha basi.

Zitsanzo

Chimodzi Zambiri

kagalu tiagalu (osati „tigalu‟)

kamudzi timidzi (osati „timudzi‟)

kachulu tizulu (osati „tichulu‟)

30

kadzino timano (osati „tidzino‟)

kachingwe tizingwe (osati „tichingwe‟)

Mayina ena a mu gulu la LI-, MA- omwe saonetsa kuti ali mu chimodzi kapena mu zambiri

amatheka kukhala a gululi mu zambiri zokha pamene mphatikiram‟mbuyo „ti-‟

waphatikizidwa ku mayinawo.

Zitsanzo

timalodza timafinya timadzi timapira timalonda

timafuta timawu timasanje timamba timame

timaseŵe timalire timalovu timanthova timaye

Chenjezo

Pali mayina ena omwe amayamba ndi phatikizo „ka‟ kapena „ti‟ mu chimodzi koma si a

m‟gululi chifukwa „ka‟ kapena „ti‟ yemwe amayamba naye si mphatikiram‟mbuyo

wochepetsa. Choncho si bwino kungoganiza mwachizoloŵezi kuti mayina oyamba ndi „ka‟

kapena „ti‟ ali m‟gululi.

Zitsanzo

kalonga kapulosi kandunde kapolo kasoze

kazembe kalata kanyimbi kasupe kabudula

tiyi timba tirigu timba tikwi

8. „KU-‟ KU MNENI

Ili ndi gulu la mayina omwe adapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku-‟ ku tsinde la

mneni.

Zitsanzo

kufa kuvina kuvina kuthamanga kulima

kudza kuphika kusuta kuseka kutsekula

kumva kupherera kuyenda kuyendayenda kuthandiza

kugwa kuvala kulera kupemphera kupalira

kupha kulota kufuntha kutsanzika kuphunzira

31

9. Msonyamalo

Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo

osonyeza malo „ku-‟, „pa-‟ ndi „mu-‟ ku mayina ena.

Gululi limagaŵidwa mu mitundu yakeyake itatu molingana ndi aphatikiram‟mbuyo opanga

mayina. Mitunduyo ili motere :

a. Msonyamalo Ku-

Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo

wosonyeza malo „ku-‟ ku mayina ena.

Zitsanzo

kumunda kumadzi kubwalo

kumudzi kutchire kunyanja

kumutu kudimba kumadzi

b. Msonyamalo Pa-

Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo

wosonyeza malo „pa-‟ ku mayina ena.

Zitsanzo

pakhomo pamwendo pachulu

pambali patsogolo pambuyo

padenga pamtsetse pamoto

c. Msonyamalo Mu-

Ili ndi gulu la mayina osonyeza malo omwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo

wosonyeza malo „mu-‟ (lembo lamtsekulanjira „u‟ limachotsedwa) ku mayina ena.

Zitsanzo

m‟kamwa m‟magazi m‟nyumba

m‟mtengo m‟tchire m‟thupi

m‟phanga m‟dzenje m‟chipanda

32

Ntchito

1. Tchulani mitundu yaikulu iŵiri ya mayina ndipo pa mtundu uliwonse mupereke zitsanzo

zitatu.

2. Tchulani mitundu ina iliyonse itatu ya mayina opanda mwinimwini ndipo pa mtundu

uliwonse mupereke zitsanzo zitatu.

3. Kodi mayina omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi akugwira ntchito

zanji?

a. Gwaba, bwera kuno.

b. Mwana uja safuna kutsutsika.

c. Thumba la tambe amasula ndi tambe amene.

4. Perekani chitsanzo chimodzi (m‟chiganizo chimodzi) cha:

a. Mchitidwantchito wa chindunji.

b. Mchitidwantchito wopanda chindunji.

5. Perekani zitsanzo zitatu za mayina amphukira (achibale) ndipo mufotokoze momveka

bwino

momwe mayinawo adapangidwira.

6. Tchulani njira ziŵiri zodziŵira gulu la dzina mu Chicheŵa. Pa njira iliyonse, perekani

zitsanzo

ziŵiri zotsimikizira yankho lanu.

7. Perekani zifukwa ziŵiri zotsimikizira kuti mayina „khate‟ ndi „lirime‟ ali mu gulu la Li-,

Ma-.

8. Kodi agwirizanitsi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi akugwirizana

ndi

mayina a mu magulu ati?

a. Chati deru chaopsa mlenje.

b. Aumwa asanadye chilichonse.

c. Ziliko n‟kulinga utatosa kudzenjeko.

9. Perekani zitsanzo za mayina omwe ali mu magulu otsatira (mayina atatu pa gulu lililonse).

a. Mu-, A-

33

b. Ka-, Ti-

c. Chi-, Zi-

10. Kodi mayina otsatira ali mu magulu ati a mayina?

kundende nyambo khoka

mkaka cheyo patsanja

kusangalala mneni umasiye

11. Kodi mayina otsatira akanakhala a Chicheŵa, mukanaŵaika mu magulu ati a mayina?

Perekani

zifukwa zomwe mukanachitira tero.

utandi lizwe mboga

chimiti mphangwa nkosi

jalawe lesa mtoto

12. Fotokozani momveka bwino momwe mayina ali m‟munsimu adapangidwira

mkazi ukapolo chizimalupsa

mudzi mkumbaleza Malaŵi

loŵe kamwana chibale

chipere mwanamphepo msemamitondo

14. Lembani njira zinayi zoonetsa mmene mayina opanda mwinimwini amapangidwira

kuchokera

ku mitundu ina ya mawu ndipo pa njira iliyonse mupereke zitsanzo zitatu.

15. Pangani mayina kuchokera ku aneni otsatiraŵa: londa, fupa, piringidza, dula ndi zika.

16. Pangani mayina asanu pogwiritsa ntchito njira ya mtembenuzo.

17. Perekani zitsanzo za mayina omwe chiyankhulo cha Chicheŵa chidabwereka kuchokera

ku

ziyankhulo zotsatirazi (zitsanzo zitatu pa chiyankhulo chilichonse): Chingerezi,

Chipwitikizi

ndi Chiswahili.

34

35

|MUTU 3|

MLOŴAM‟MALO

Kuganiza mozama

1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.

36

2. Kodi zochitika zomwe mwafotokozazo zimachitika chifukwa chiyani?

Mloŵam‟malo ndi mawu omwe amaima kapena amalowa m‟malo mwa dzina.

Chitsanzo

1. Dalitso ndi mtsikana ndipo Dalitso amakonda kuvina.

M‟chitsanzochi dzina loti „Dalitso‟ labwerezedwa ndipo titha kusiya lobwerezedwalo

polemba mawu woti „iye‟ kuti aloŵe m‟malo mwake motere:

2. Dalitso ndi mtsikana ndipo iye amakonda kuvina.

Mawu woti „iye‟ m‟chiganizo (2) ndi mloŵam‟malo chifukwa aima m‟malo mwa

dzina, „Dalitso‟.

Mitundu ya aloŵam’malo

Pali mitundu yosiyanasiyana ya aloŵam‟malo ndipo ili motere:

1. Mloŵam‟malo wa dzina lakelake

Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amaimira woyankhula kapena womvetsera kapenanso

wonenedwa (wokambidwa). Mloŵam‟malo wa dzina lakelake ali ndi mitundu yakeyake itatu

yotsatirayi:

a. Mloŵam’malo wa kalozamwini

Uyu ndi mloŵam‟malo woimira woyankhula kapena oyankhula. Munthu akamayankhula,

amadziloza yekha ndi chala chamkombaphala. Kuteroko n‟kuloza mwini.

Zitsanzo

i. Kodi mukunena ine?

ii. Ife tipita ku Sani.

Aloŵam‟malo a kalozamwini alipo aŵiri: „ine‟ ndi „ife‟.

37

b. Mloŵam’malo wa kalozamnzako

Uyu ndi mloŵam‟malo woimira amene akumvetsera zomwe wina akunena. Mloŵam‟maloyu

amalozedwa ndi yemwe akuyankhula naye.

Zitsanzo

i. Iwe sumva kamodzi.

ii. Ndikuyankhula ndi inu.

Aloŵam‟malo a kalozamnzako alipo aŵiri: „iwe‟ ndi „inu‟.

c. Mloŵam‟malo wa kalozawina

Uyu ndi mloŵam‟malo woimira amene akunenedwa (okambidwa).

Zitsanzo

i. Iye amadzikonda kwambiri.

ii. Taŵaona iwo akudya nzimbe.

Aloŵam‟malo a kalozawina alipo aŵiri: iye ndi iwo.

2. Mloŵam‟malo wa umwini

Mloŵam‟malo wa umwini ndi mawu wokamba zaumwini ndipo amapangidwa kuchokera ku

masinde aumwini.

Zitsanzo

a. Wanga wabwera dzulo.

b. Ndationa tanu tikudya msipu.

c. Lathu lapezeka.

d. Icho ndi chako.

e. Zanga zili paphiri.

3. Mloŵam‟malo wamgwirizano

Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amapangidwa kuchokera ku masinde omwe amasonyeza

mgwirizano: „-mene‟ kapena „-mwe‟ ndi „-tere‟.

38

Zitsanzo

a. Amene akufuna, abwere.

b. Atenga chomwe anakuuza.

c. Sindifuna kuona zotere.

4. Mloŵam‟malo woloza

Mloŵam‟malo uyu ndi mawu omwe amagwiritsidwa ntchito poloza ndipo amapangidwa

kuchokera ku masinde oloza.

Aloŵam‟malo ena oloza amachokera ku mawu ena molingana ndi gulu la dzina lomwe

mloŵam‟maloyo akuimira.

Zitsanzo

a. Paja pali msipu wabwino.

b. Ndipatse ichi osati icho.

c. Ndikufuna ako kabisala apo.

5. Mloŵam‟malo wodzichitira

Uyu ndi mloŵam‟malo woimira yemwe wagwira ntchito, ndipo ntchitoyo imamubwerera

woichitayo. Mloŵam‟malo wodzichitira amapangidwa kuchokera kutsinde „-kha‟.

Tingamuzindikire mloŵam‟maloyu chifukwa mneni wake amakhala ndi mphatikiri „-dzi-‟.

Zitsanzo

a. Wadzimenya yekha.

b. Musandifunse ine, mudzifunse nokha.

c. Udzimvere wekha.

6. Mloŵam‟malo wotsimikiza (wotsindika)

Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amatsimikiza (amatsindika) zomwe mloŵam‟malo wina

wachita kapena wachitiridwa. Mloŵam‟malo wotsimikiza amatsatidwa ndi

mloŵam‟malo yemwe wachita kapena wachitidwa kanthu.

Mloŵam‟malo wotsimikiza amatheka kupangidwa kuchokera ku masinde monga „-mene‟

kapena „-mwe‟ ndi „-ni‟.

39

Zitsanzo

a. Iwe amene sungandimenye.

b. Ndi iye yemwe waba ndalamazo.

c. Ine ndemwe ndaonana ndi bwana.

d. Iye mwini wandifunsa funsolo.

7. Mloŵam‟malo wofunsa

Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe amagwiritsidwa ntchito pofunsa ndipo amapangidwa

kuchokera ku masinde ofunsa otsatira: „-ti‟, „-tani‟, „-ngati‟ ndi „yani‟.

Zitsanzo

a. Mwatenga ziti?

b. Ukufuna zotani?

c. Ndi wotani waba nkhuku zanu?

d. Abwera angati?

e. Ndi wayani akubwera apo?

8. Mloŵam‟malo wochuluka

Uyu ndi mloŵam‟malo wosonyeza kuchuluka kwa zinthu.

Mloŵam‟maloyu ali ndi mitundu yakeyake itatu:

a. Mloŵam‟malo woŵerenga

Mloŵam‟maloyu amapangidwa kuchokera ku masinde a maŵerengo „-modzi‟, „-ŵiri‟,

„tatu‟, „-nayi‟ ndi „-sanu‟.

Zitsanzo

i. Ndadya ziŵiri zokha.

ii. Mundigulireko zitatu.

iii. Asanu apulumuka pangozi.

b. Mloŵam‟malo wogaŵa

Uyu ndi mloŵam‟malo yemwe ndi mawu opangidwa kuchokera ku „masinde‟ aŵiri „-

li‟ ndi „-nse‟. Mloŵam‟malo wopangidwayo amalembedwa mophatikiza ngati mawu

amodzi.

40

Zitsanzo

i. Aliyense ndi mnzanga m‟nyumbamo.

ii. Kalikonse kali ndi nthawi.

iii. Mutha kundipatsa chilichonse.

c. Mloŵam‟malo wopatula

Mloŵam‟maloyu ndi mawu omwe amapangidwa kuchokera ku masinde „-chepa‟, „-

ngapo‟, „-mbiri‟, „-na‟ ndi „-nse‟ ndipo amakamba za zinthu zomwe zili pagulu.

Zitsanzo

i. Ndigaŵireniko zochepa zokha.

ii. Angapo abwera kale.

iii. Ambiri tikondwera mwa Yesu.

iv. Wina wafika kale.

v. Udye zonse.

Ntchito za aloŵam’malo

Aloŵam‟malo amaima m‟malo mwa dzina choncho amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe

mayina amagwira m‟ziganizo. Aloŵam‟malo amagwira ntchito zotsatirazi:

1. Kukhala mchitantchito (mwininkhani)

Pamene mloŵam‟malo wachita ntchito amatchedwa mchitantchito.

Zitsanzo

a. Iwe wakomba mafuta anga.

b. Ine ndimakonda mtendere.

c. Atatu alephera mayeso.

d. Wanga wabwera.

e. Uja wapambana mpikisano.

2. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani)

Pamene mloŵam‟malo wachitidwa ntchito, amatchedwa mchitidwantchito.

41

Zitsanzo

a. Ife tamuona iye lero.

b. Iye amakonda icho.

c. Ine ndamugulira iye malaya.

Aloŵam‟malo amchitidwantchito alipo a mitundu itatu iyi: mchitidwantchito wachindunji,

mchitidwantchito wopanda chindunji komanso mchitidwantchito wa mperekezi.

a. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wachindunji

Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wachindunji ngati ntchito ya mneni yathera

kapena yachitikira pa iye.

Zitsanzo

i. Malita wagula izi.

ii. Chilipaine adatenga zanga.

b. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wopanda chindunji

Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wopanda chindunji ngati ntchito ya mneni

siidachitikire pa iye molunjika koma mloŵam‟maloyo amangokhudzidwa chabe ndi

ntchitoyo.

Zitsanzo

i. Mnzanga adamugulira iye zovala.

ii. Takuphikirani inu nyamayi.

Mloŵam‟malo „iye‟ sakukhudzidwa mwachindunji poti ntchito yogula idathera

mwachindunji pa „zovala‟. Chimodzimodzi mloŵam‟malo „inu‟ sakukhudzidwa

mwachindunji poti ntchito yophika idathera mwachindunji pa „nyama‟.

c. Kukhala mchitidwantchito (pamtherankhani) wa mperekezi

Mloŵam‟malo amakhala mchitidwantchito wa mperekezi ngati atsatidwa ndi mperekezi.

Zitsanzo

42

i. Bwerani kwa ine, ananu.

ii. Ndakumana ndi iye kuchitsime.

3. Kukhala mtsirizitsi wa mneni

Mloŵam‟malo amakhala mtsirizitsi wa mneni pamene akutsiriza ganizo la mneni

wodalira amene akakhala payekha satha, kupereka ganizo lomveka.

Zitsanzo

a. Ndi uja wakhala pansi.

b. Si ine mlendo kuno.

Mu chiganizo choyamba mloŵam‟malo „uja‟ akutsirizitsa ganizo la mneni „ndi‟ yemwe

sangaime payekha kuti apereke ganizo lomveka. Chimodzimodzi mloŵam‟malo „ine‟ mu

chiganizo chachiŵiri akutsiriza ganizo la mneni „si‟ yemwe payekha sangapereke ganizo

lomveka.

4. Kuitanira

Mloŵam‟malo amagwira ntchito yoitanira pamene akuitana wina.

Zitsanzo

a. Inu, bwerani pano.

b. Katunge madzi m‟mtsuko, iwe.

5. Kukhala mawu ochitira kanthu

Uyu ndi mloŵam‟malo amene waima m‟malo mwa chida, chiŵiya kapena chipangizo

chogwiritsidwa ntchito pochita kanthu.

Zitsanzo

a. Mwale wamenya mwana ndi ichi.

b. Iye adzabwera pa yanga.

43

Ntchito

1. Kodi „mloŵam‟malo‟ ndi chiyani?

2. Tchulani mitundu itatu ya mloŵam‟malo wa dzina lakelake.

3. Tchulani mitundu isanu iliyonse ya aloŵam‟malo ndipo pa mtundu uliwonse

mupereke chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.

4. Longosolani ntchito zisanu za aloŵam‟malo ndipo pa ntchito iliyonse mupereke

chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.

5. Lembani aloŵam‟malo a chimodzi ndi zambiri kuchokera ku masinde ali m‟munsimu

potsata magulu a mayina.

Gulu la dzina Tsinde Mloŵam’malo Mloŵam’malo

(Chimodzi) (Zambiri)

Mu-, A- -nga wanga anga

Chi-, Zi- -mwe ___________ ___________

I-, Zi- -tere ___________ ___________

Ka-, Ti- -nse ___________ ___________

U-, Ma- -tatu ___________ ___________

Li-, Ma- -thu ___________ ___________

6. Tchulani ntchito za mloŵam‟malo aliyense yemwe ali ndi mzere kunsi kwake mu

ziganizo zotsatira.

a. Ine ndadya nsomba lero.

b. Mukufuna zingati?

c. Icho ndi cha amayi anga.

d. Mubweretse kuno zinayi zokha.

e. Amene sabwera pano sindimuona.

44

45

|MUTU 4|

MFOTOKOZI

Kuganiza mozama

1. Tchulani mayina a zinthu zomwe mukuziona pamwambapa.

2. Longosolani momveka bwino kaonekedwe kapena kakhalidwe ka zinthu zomwe

mwazitchula mayina mu (1) pofuna kuzisiyanitsa (potengera zomwe mukuziona).

3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „fotokoza‟.

Mfotokozi ndi mawu omwe amatidziŵitsa (amafotokoza) zambiri za dzina kapena

mloŵam‟malo.

Chitsanzo

Mnyamata wamtali wavala malaya wofiira.

46

M‟chitsanzochi, mayina ndi „mnyamata‟ ndi „malaya‟ ndipo mawu omwe akutifotokozera

zambiri za mayinaŵa ndi „wamtali‟ ndi „wofiira.‟ Choncho „wamtali‟ ndi „wofiira‟ ndi

afotokozi. Mawuŵa akufotokoza zambiri za maonekedwe a „mnyamata‟ ndi „malaya‟.

Mitundu ya afotokozi

Afotokozi amaikidwa m‟mitundu yosiyanasiyana yotsatirayi:

1. Mfotokozi wa maonekedwe

Mfotokoziyu amanena za maonekedwe a chinthu (mtundu kapena msinkhu). Mfotokoziyu

amapangidwa kuchokera ku masinde enieni a mfotokozi, mayina komanso aneni ena.

Zitsanzo

a. Munda wake ndi waukulu.

b. Ndili ndi mwana wamtali.

c. Msipu wobiriŵira unapha mbuzi.

d. Watenga zake zoyera ndi zachikasu.

2. Mfotokozi wa mkhalidwe

Mfotokoziyu amanena za khalidwe la dzina kapena mloŵam‟malo. Mfotokoziyu

amapangidwa kuchokera ku mayina, aneni, aonjezi ndi mvekero.

Zitsanzo

a. Iwo akumana ndi anthu achifwamba.

b. Atatu achiwewe aluma mbuzi.

c. Munthu wakuba sakondedwa.

d. Ena abwino sakhalitsa padziko.

e. Kamphepo kayaziyazi kakuwomba.

3. Mfotokozi wa umwini

Uyu ndi mfotokozi yemwe amasonyeza umwini ndipo amapangidwa pophatikiza

aphatikiram‟mbuyo ku masinde a umwini.

Zitsanzo

a. Uja ndi mwana wanga.

47

b. Kuimba kwake kwandisangalatsa.

c. Galu wako ndi waukali.

d. Dziko lathu ndi lamtendere.

4. Mfotokozi woloza

Uyu ndi mfotokozi yemwe timagwiritsa ntchito poloza dzina. Afotokozi ena oloza

amapangidwa pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde oloza n‟kupanga alozi.

Zitsanzo

a. Khasu ili ndi la amayi.

b. Chala ichi chatupa.

c. Pamudzi pano pali.

d. Ndamuona mwana uja.

5. Mfotokozi wochuluka

Mfotokozi uyu amasonyeza kuchuluka kwa zinthu. Mfotokozi uyu ali ndi mitundu

yakeyake itatu iyi:

a. Mfotokozi woŵerenga

Mfotokoziyu amaŵerenga mayina kapena aloŵam‟malo ndipo amachokera ku

masinde a maŵerengo „-modzi‟, „-ŵiri‟, „-tatu‟, „-nayi‟ ndi „-sanu‟.

Zitsanzo

i. Ndadya mbamu ziŵiri.

ii. Iye watsala madzi amodzi.

iii. Ana asanu abwera kale.

iv. Ndikufuna zinthu zitatu.

b. Mfotokozi wogaŵa

Mfotokoziyu amakamba za mayina kapena aloŵam‟malo omwe ali pagulu

pawokhapawokha. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera kutsinde „-li-nse‟ ndipo

amalembedwa ngati mawu amodzi.

Zitsanzo

48

i. Abwere wina aliyense.

ii. Nkhuni iliyonse pamtolopo ndi yaiŵisi.

iii. Mundigawire chimanga chilichonse.

c. Mfotokozi wochuluka wopatula

Mfotokoziyu amakamba za kuchuluka kwa zinthu posafotokoza mwatchutchutchu

chiŵerengero chake. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde „-chepa‟, „-

mbiri‟,

„-ngapo‟, „-nse‟ ndi „-na‟.

Zitsanzo

i. Ndadya ntchochi zochepa.

ii. Ana ambiri abwera kale.

iii. Zinthu zingapo zasoŵa.

iv. Nkhuku zonse zafa.

v. Ana ena samva kamodzi.

6. Mfotokozi wa mgwirizano

Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde a mgwirizano „-mene‟ ndi „-mwe‟.

Zitsanzo

a. Munthu amene waba sindinamuone.

b. Ili ndi buku lomwe ndimafuna.

c. Ophunzira omwe akhoza mayeso akusangalala.

d. Undiuze chinthu chimene chikukuvuta.

7. Mfotokozi wofunsa

Mfotokoziyu ndi mawu wofunsira omwe amafuna kudziŵa zambiri za dzina kapena

mloŵam‟malo. Mfotokoziyu amapangidwa kuchokera ku masinde ofunsira aŵa: „-tani‟,

„-ti‟,

„-nji‟, „-yani‟ ndi „-ngati‟.

Zitsanzo

a. Mwagula nkhuku zingati ku Songani?

b. Ndi galu wayani waluma mwana?

49

c. Aŵa ndi makhalidwe anji?

d. Kodi iye wagwetsa mtengo uti?

e. Ukufuna zinthu zotani?

Kapangidwe ka afotokozi

Mu gawo lino muphunzira njira zopangira afotokozi mu Chicheŵa. Afotokozi amapangidwa

pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde kapena mawu osiyanasiyana. Njirazo zili motere:

1. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde osiyanasiyana

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku masinde

osiyanasiyana.

Mawu opangidwawo amayenera kugwiritsidwa ntchito mu ziganizo pokamba zambiri za

dzina kuti akhaledi afotokozi chifukwa akakhala paokha amakhala aloŵam‟malo.

Zitsanzo

a. zi- ku tsinde lamaŵerengo monga „-tatu‟ (Zinthu zitatu zasoŵa.)

b. a- ku tsinde lamaŵerengo monga „-sanu‟ (Ana asanu akuseka.)

c. cha- ku tsinde laumwini monga „-thu‟ (Chinthu chathu chilipo.)

d. wa- ku tsinde laumwini monga „-ke‟ (Ndamuona mwana wake.)

e. ka- ku tsinde lolozera monga „-ja‟ (Ndifuna kanthu kaja.)

f. i- ku tsinde lolozera monga „-no‟ (Akumanga nyumba ino.)

g. li- ku tsinde lofunsira monga „-ti‟ (Ukufuna buku liti?)

h. ko- ku tsinde lofunsira monga „-tani‟ (Mwagula kanthu kotani?)

i. ye- ku tsinde laubale monga „-mwe‟ (Agula kapu yomwe umafuna.)

j. li- ku tsinde laubale monga „-mene‟ (Ndione khasu limene wagula.)

k. a- ku tsinde lopatula monga „-ngapo‟ (Anthu angapo avulala pangozi.)

l. e- ku tsinde lopatula monga „-na‟ (Amalawi ena alibe mwambo.)

2. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo ku masinde enieni a mfotokozi

50

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo amaphatikizo aŵiri osiyanasiyana amaphatikizidwa ku

masinde enieni a mfotokozi aŵa: „-kazi‟, „-muna‟, „-fupi‟, „-tali‟, „-ng‟ono‟, „-kulu‟, „-

kali‟ ndi „-ŵisi‟.

Zitsanzo

a. wam- ku -kazi (munthu wamkazi)

b. kaka- ku -muna (kamwana kakamuna)

c. zazi- ku -fupi (zovala zazifupi)

d. lali- ku -tali (phiri lalitali)

e. tati- ku -ng‟ono (tinthu tating‟ono)

f. aa- ku -kulu (malo aakulu)

g. wau- ku -kali (galu waukali)

h. chachi- ku -ŵisi (chipatso chachiŵisi)

3. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mayina

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mayina.

Zitsanzo

a. wa- ku nkhuli (mwana wankhuli)

b. a- ku chitsulo (mazenera achitsulo)

c. cha- ku litsiro (chinthu chalitsiro)

d. za- ku ukhondo (zovala zaukhondo)

e. ya- ku ulesi (ng‟ombe yaulesi)

f. ka- ka mwano (kamwana kamwano)

g. ta- ku ulere (tinthu taulere)

h. la- ku mphamvu (dzanja lamphamvu)

4. Kuchokera ku aneni

Pofuna kupanga afotokozi kuchokera ku aneni, timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo

osiyanasiyana (molingana ndi agwirizanitsi a mayina) ku aneni osasintha nthawi (omwe

amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku-‟ ku aneni) kenako

51

aphatikiram‟mbuyo „aku-‟ amaloŵererana n‟kupanga lembo lamtsekulanjira „o‟ (Mtenje,

1986).

Zitsanzo

akuyera akuyera oyera (malaya oyera)

chakuipa chakuipa choipa (chinthu choipa)

wakumvera wakumvera womvera (mwana womvera)

Komabe pofuna kuti zinthu zimveke mosavuta, alembi ena amati potsata njirayi

timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni n‟kupanga afotokozi. Iwo

amapereka zitsanzo monga izi:

a. wo- ku phweka (wophweka)

b. o- ku kongola (okongola)

c. cho- ku vuta (chovuta)

d. zo- ku phika (zophika)

e. yo- ku phweka (yophweka)

f. ko- ku limba (kolimba)

g. to- ku fewa (tofewa)

h. lo- ku pyapyala (lopyapyala)

5. Pophatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aonjezi

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku aonjezi.

Zitsanzo

a. wa- ku kuno (munthu wakuno)

b. a- ku m‟kati (malaya am‟kati)

c. ya- ku dzulo (nkhani yadzulo)

d. la- ku panja (tsache lapanja)

e. ka- ku bwino (kanthu kabwino)

f. ta- ku msanga (tinthu tamsanga)

g. cha- ku kale (chikho chakale)

h. za- ku lero (nyimbo zalero)

52

6. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mimvekero

Potsata njirayi, aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana amaphatikizidwa ku mimvekero.

Zitsanzo

a. la- ku mbuu (dothi lambuu)

b. ka- ku see (kathupi kasee)

c. za- ku zii (nkhani zazii)

d. cha- ku gwede (chitsa chagwede)

e. ka- ku yeziyezi (kamphepo kayeziyezi)

f. a- ku psuu (maso apsuu)

g. ya- ku noninoni (nyama yanoninoni)

h. wa- ku wofuwofu (mpando wawofuwofu)

Kusiyana ndi kufanana kwa mloŵam’malo ndi mfotokozi

Pali mfundo zingapo zomwe zimasonyeza kusiyana ndi kufananiranako kwa mloŵam‟malo

ndi mfotokozi. Kusiyana kwa mloŵam‟malo ndi mfotokozi ndi koti mloŵam‟malo ndi mawu

omwe amaima m‟malo mwa dzina pamene mfotokozi ndi mawu omwe amakamba zambiri za

dzina kapena mloŵam‟malo. Pamalo pamene pachotsedwa dzina mpamene mloŵam‟malo

amakhalapo. Dzina lomwe mloŵam‟malo amaimira limachotsedwa ndipo silimaonekanso.

Komatu tikamakamba za mfotokozi, dzina limafunika kuti lioneke kuti mfotokoziyo agwire

ntchito yake pa dzinalo. Mfotokozi amatha kukambanso zambiri za mloŵam‟malo.

Zitsanzo

1 a. Wanu wabwera dzulo. (mloŵam‟malo)

b. Mwana wanu wabwera dzulo. (mfotokozi)

2 a. Ndagula zitatu. (mloŵam‟malo)

b. Ndagula mbuzi zitatu. (mfotokozi)

3 a. Ichi ndi chabwino (mloŵam‟malo)

b. Chingwe ichi ndi chabwino (mfotokozi)

53

Kufananiranako kwa mloŵam‟malo ndi mfotokozi ndi koti mitundu yambiri ya

mloŵam‟malo ndi yomweyonso ya mfotokozi. Mitunduyo ndi monga yaumwini, yochuluka,

yofunsa, yoloza ndi yamgwirizano.

Zitsanzo

1 a. Lathu ndi lokongola. (mloŵam‟malo waumwini)

b. Dziko lathu ndi lokongola. (mfotokozi waumwini)

2 a. Ndaona asanu. (mloŵam‟malo woŵerenga)

b. Ndaona anthu asanu. (mfotokozi woŵerenga)

3 a. Kodi iye wagula zotani? (mloŵam‟malo wofunsa)

b. Kodi iye wagula zinthu zotani? (mfotokozi wofunsa)

4 a. Uyu samva kamodzi. (mloŵam‟malo woloza)

b. Mnyamata uyu samva kamodzi. (mfotokozi woloza)

5 a. Munthu yemwe wabwera si mnzanga. (mloŵam‟malo wamgwirizano)

b. Yemwe wabwera si mnzanga. (mfotokozi wamgwirizano)

Chenjezo

Aloŵam‟malo a dzina lakelake akatsatana ndi mayina amaoneka ngati afotokozi chifukwa

amakhala pamalo pomwe afotokozi amakhala. Aloŵam‟malo ameneŵa amakhalabe

aloŵam‟malo osati afotokozi.

Kumbutso

Ena amaganiza kuti dzina likangochotsedwa ndiye kuti nthawi yomweyo mfotofozi (mawu

wokamba zambiri za dzinalo) amasanduka dzina kapena mloŵam‟malo monga zimakhalira

mu Chingerezi. Izi sizili choncho; mfotokoziyo amakhalabe mfotokozi chifukwa Chicheŵa

chili ndi khalidwe lotaya mchitantchito kapena mchitidwantchito.

Zitsanzo zabwino za afotokozi otere ndi omwe amapangidwa kuchokera ku mayina, aneni,

aonjezi ndi masinde enieni a mfotokozi.

Chitsanzo

Munthu wakufa sadziŵika.

54

M‟chiganizochi mfotokozi ndi mawu woti „wakufa‟ chifukwa akukamba zambiri za dzina

„munthu‟. Tikachotsa dzina loti „munthu‟, titsala ndi mfotokozi „wakufa‟. Mawu woti

„wakufa‟ akhalabe mfotokozi chifukwa akukamba zambiri za dzina lomwe latayidwa.

Mphatikiram‟mbuyo „wa-‟ mu „wakufa‟ akutsimikiza kuti mawuŵa akukamba za mawu ena

omwe ali nawo pamgwirizano ngakhale taŵachotsa.

Zitsanzo zina

a. Amoyo salekana.

b. Wabwino ali kuti?

c. Wokongola sanyada.

d. Wachitatu n‟kapasule.

e. Chamuluma ndi chakuda.

Kumbutso

Munaphunzirapo njira yopangira mayina ya mtembenuzo. Afotokozi ena akagwiritsidwa

ntchito nthawi yaitali kwambiri popanda mayina awo, amatha kusanduka mayina kupyolera

mu njira ya mtembenuzo.

Afotokozi ena omwe anasanduka mayina kupyolera mu njira ya mtembenuzo ndi monga awa:

chakudya zovala oipa cholinga cham‟mimba

chapakhosi zovuta zabwino zoona ophunzira

cholembera chakudza choyala chakumwezi lolemba

Kumbutso

Afotokozi angapo okamba za dzina limodzi amatha kutsatana mwadongosolo m‟chiganizo

chimodzi.

Zitsanzo

1. Mbuzi zakuda zonse zisanu zafa.

2. Mwana wanu wamtali wofatsa uja ndi wamwano.

3. Sindinaonepo galu wamkazi wachizungu wokalamba chonchi.

Ntchito

55

1. Tchulani mitundu isanu ina iliyonse ya afotokozi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

2. Fotokozani mwachidule njira zitatu zopangira afotokozi ndipo pa njira iliyonse mupereke

chitsanzo chimodzi.

3. Longosolani momwe afotokozi otsatira adapangidwira.

a. Mwana wachipongwe walangidwa.

b. Galu wakuda wagwidwa ndi fisi.

c. Anthu anayi apita kale kumudzi.

d. Atsikana amakono ali ndi mwayi wophunzira.

e. Nsomba zanga zabedwa.

f. Anenazawo wagula nsalu yolimba.

g. Aphunzitsi athu amakonda nyimbo zakale.

h. Nyerere n‟kachilombo kakang‟ono.

4. Tchulani mitundu ya afotokozi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatira.

a. Kuthandiza munthu wolumala ndi chinthu chabwino kwambiri.

b. Nsalu yanu yasoŵa.

c. Galu yemwe amaba nkhuku zanga ndi uyu.

d. Kumsonkhano kunabwera anthu ambiri.

e. Kodi fisi wagwira mbuzi zingati?

7. Fotokozani ngati mawu omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatirazi ndi

afotokozi

kapena aloŵam‟malo. Tsimikizirani mayankho anu popereka zifukwa.

a. Khasu lomwe ndimafuna ndi ilo.

b. Kodi ana awo alipo angati?

c. Amene waba nkhuku zanga wagwidwa.

d. Ana atatu ndi amene abwera kale.

e. Ndi zoona kuti zake zija zapezeka.

8. Pangani aloŵam‟malo ndi afotokozi kuchokera ku masinde ndi mawu otsatira pofuna

kuonetsa kusiyana kwa aloŵam‟malo ndi afotokozi m‟ziganizo.

-mene wanga ambiri

-ke chija atatu

-nji? wotani chilichonse

56

57

|MUTU 5|

MNENI

Kuganiza mozama

1. Fotokozani zinthu zosiyanasiyana zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.

2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „nena‟.

Mneni ndi mawu omwe amatidziŵitsa zochitika.

Chitsanzo

Galu wanu wakuda uja waluma mbuzi ya eni pamwendo lero masana.

58

Ngakhale kuti m‟chiganizochi muli mawu ambiri, ndi mawu amodzi wokha womwe akunena

za zomwe zachitika (ntchito yomwe yagwirika). Mawuwo ndi „waluma‟ choncho ndi mneni.

Mitundu ya aneni

Aneni amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana molingana ndi kapangidwe kawo, ntchito zawo

kapena chikhalidwe chawo. Mitundu ya aneni ili motere:

1. Mneni molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo

Potengera chiŵerengero cha maphatikizo mu tsinde, aneni amaikidwa mu mitundu

yotsatira:

a. Mneni wa tsinde la phatikizo limodzi

Mneni wam‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la phatikizo limodzi.

Zitsanzo

-ba -da -fa

-swa -tcha -dza

-tha -cha -gwa

-psa -nya -kha

-mwa -phwa -thwa

-pha -dya -mva

Polemba aneni a mtunduwu timayamba ndi chizindikiro cha mdulamawu kumbuyo

kwawo pofuna kuonetsa kuti amakhala ndi mphatikiram‟mbuyo m‟chiganizo.

Zitsanzo m’ziganizo

i. Iye waswa mphika. (-swa)

ii. Kunja kwacha bwino. (-cha)

iii. Ndatcha msampha. (-tcha)

iv. Mpira waphwa. (-phwa)

v. Iye samva kamodzi. (-mva)

b. Mneni wa tsinde la maphatikizo aŵiri

Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo aŵiri.

59

Zitsanzo

lemba (le-mba) dula (du-la) vina (vi-na)

funtha (fu-ntha) soka (so-ka) chita (chi-ta)

sema (se-ma) pita (pi-ta) imba (i-mba)

gwira (gwi-ra) ona (o-na) mina (mi-na)

c. Mneni wa tsinde la maphatikizo atatu

Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo atatu.

Zitsanzo

palasa (pa-la-sa) thandiza (tha-ndi-za)

fukula (fu-ku-la) tuluka (tu-lu-ka)

lamula (la-mu-la) thwanima (thwa-ni-ma)

fufuza (fu-fu-za) yang‟ana (ya-ng‟a-na)

d. Mneni wa tsinde la maphatikizo anayi

Mneni wa m‟mtunduwu amakhala ndi tsinde la maphatikizo anayi.

Zitsanzo

vuvumala (vu-vu-ma-la) fotokoza (fo-to-ko-za)

longosola (lo-ngo-so-la) ganyavula (ga-nya-vu-la)

zindikira (zi-ndi-ki-ra) palamula (pa-la-mu-la)

tsulukuta (tsu-lu-ku-ta) yerekeza (ye-re-ke-za)

suzumira (su-zu-mi-ra) kolopola (ko-lo-po-la)

fafaniza (fa-fa-ni-za) yembekeza (ye-mbe-ke-za)

2. Mneni woyambukira

Mneni woyambukira amafotokoza za ntchito imene dzina kapena mloŵam‟malo wachita

m‟chiganizo ndipo ntchito ya mneniyu imathera pa chinthu china (dzina kepena

mloŵam‟malo).

Zitsanzo

a. Mwana wamwa mkaka

60

b. Iye adagula maungu.

c. Mphaka wagwira khoswe.

d. Ine ndalemba kalata.

3. Mneni wosayambukira

Mneni wosayambukira amafotokoza za ntchito imene dzina kapena mloŵam‟malo wachita

m‟chiganizo koma ntchitoyo sithera pa wina. Mneni wosayambukira sakhala ndi

mchitidwantchito.

Zitsanzo

a. Mbuzi yake yafa dzulo usiku.

b. Tayamika akupita kusukulu.

c. Mtsikana akuyenda pang‟onopang‟ono.

d. Iye wasangalala kwambiri.

Mchitidwantchito yekhayo yemwe mneni wosayambukira angathe kukhala naye ndi yemwe

amatchedwa „mchitidwantchito wachibale‟. Mchitidwantchito wachibale ndi dzina lomwe

limapangidwa kuchokera ku mneni wosayambukirayo m‟chiganizo. Komabe ntchito ya mneni

wosayambukirayo simakathera pa mchitidwantchito wachibaleyo.

Zitsanzo za achitidwantchito achibale ndi monga izi:

1. Yesu anafa imfa yomvetsa chisoni.

2. Paulendowo tinagona chigono chimodzi.

3. Inu mwaseka nseko yogwa nayo.

Kumbutso

Mu Chicheŵa muli aneni ena omwe amatheka kukhala oyambukira komanso osayambukira

malinga ndi momwe agwiritsidwira ntchito m‟ziganizo. Ngati ntchito ikuthera pa wina ndiye

kuti mneniyo ndi woyambukira koma ngati sikuthera pa wina ndiye kuti mneniyo ndi

wosayambukira.

Zitsanzo

-tha

a. Nkhani ija yatha bwino. (wosayambukira)

61

b. Iye watha ndalama zanga. (woyambukira)

kwera

a. Dzuŵa lakwera. (wosayambukira)

b. Mwana wakwera njinga. (woyambukira)

tentha

a. Madzi atentha kwambiri. (wosayambukira)

b. Alenje atentha tchire. (woyambukira)

yenda

a. Galimoto ija yayamba kuyenda. (wosayambukira)

b. Anyamata akuyenda bawo. (woyambukira)

pweteka

a. Mutu wanga ukupweteka. (wosayambukira)

b. Inu mwandipweteka mkono. (woyambukira)

4. Mneni wothandizira

Mneni wothandizira ndi mneni yemwe amathangata mneni wina kuti apereke tanthauzo

lomveka bwino m‟chiganizo. Mneni wothandizira ndi „-li‟.

Zitsanzo

a. Iye anali kuyendetsa galimoto.

b. Ife tili kuphunzira Chicheŵa.

Komabe mneni „-li‟ amathanso kuima payekha ndipo amapereka ganizo. Mneni wotere si

wothandizira.

Zitsanzo

a. Ine ndili bwino.

b. Mwanayo sali kuno.

5. Mneni wodalira

62

Mneni wodalira ndi mneni yemwe saima payekha ndipo amadalira mawu amitundu ina

kuti apereke ganizo. Mneniyu ndi waphatikizo limodzi. Kalelo mneni wodalira

ankatchedwa kuti „mneni wophatikizika‟. Pali zitsanzo ziŵiri za mneni wodalira: „ndi‟ ndi

„si‟.

Zitsanzo

a. Edzi ndi matenda osachiritsika.

b. Ngozi zachilengedwe ndi zoopsa.

c. Kuderera mkazi si kupambana.

d. Si bwino kulemba ntchito ana.

Nthawi za mneni

Nthawi ya mneni ndi kakhalidwe ka mneni komwe kamasonyeza nthawi yomwe ntchito

inachitika, ichitike kapena idzachitike.

Mitundu ya nthawi za aneni

Mu Chicheŵa muli nthaŵi za aneni zitatu izi: nthawi yakale, nthawi yatsopano ndi nthawi

yam‟tsogolo.

1. Nthawi yakale

Nthawiyi imakamba zomwe zinachitika kale. Aphatikiri omwe amasonyeza nthawiyi alipo

angapo monga aŵa: „-da-‟, „-nka-‟ komanso „-na-‟.

Zitsanzo

a. Tikondwe adamaliza mayeso.

b. Ankamukonda chifukwa cha ndalama zake.

c. Kalulu adakana kukumba chitsime.

2. Nthawi yatsopano

Nthawiyi imakamba zochitika tsopano. Aneni ena am‟nthawiyi amakhala ndi aphatikiri

osonyeza nthawiyi. Aphatikiriwo ndi monga „-ku-‟ ndi „-ma-‟.

Zitsanzo

a. Tikudya mawungu ochokera kumudzi.

63

b. Bwanji agaluwa amauwa kwambiri masana?

c. Mulungu amatikonda.

Aneni ena am‟nthawiyi sakhala ndi aphatikiri osonyeza nthawi.

Zitsanzo

a. Mvula igwa ndithu.

b. Chipani chawo chipambana chisankho.

c. Abwera usiku uno.

3. Nthawi yam‟tsogolo

Nthawiyi imakamba zodzachitika m‟tsogolo. Mphatikiri „-dza-‟ amasonyeza mneni

yemwe ali m‟nthawiyi.

Zitsanzo

a. Sitidzagulitsa nyumbayi.

b. Ndizidzakuimbirani lamya tsiku lililonse.

c. Mukafuna, mudzabwera kwathu.

Mitundu itatuyi ya nthawi za aneni ili ndi mitundu yakeyake yomwe imatchedwa kuti

„athandizanthawi‟. Mitunduyo ili motere :

3. Nthawi yakale

Nthawi yakale ili ndi athandizanthawi aŵa:

a. Nthawi yakale yathayi

Nthawiyi imasonyeza kuti pamene ntchito inali kuchitika, ina idali itatha.

Zitsanzo

i. Pamene ankafika, tidali titanyamuka kale.

ii. Tambala woyamba asanalire, tinali titadzuka.

b. Nthawi yakale yopitirira

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yochitika kalelo idali yopitirira.

64

Zitsanzo

i. Kale mvula idali kugwa mokhulupirika.

ii. Musanabwere kuno, ndinali kukhala ndekha.

c. Nthawi yakale yathayi yopitirira

Nthawiyi imasonyeza kuti nthawi yakale yathayi idali yopitirira.

Zitsanzo

i. Tidakhala tikuyembekeza alendo tsiku lonse.

ii. Iye anakhala akundinamiza mpaka ndidazindikira.

d. Nthawi yakale yakaŵirikaŵiri

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe inkachitika kalelo idali yakaŵirikaŵiri.

Zitsanzo

i. Makolo athu amavala nyanda kalelo.

ii. Tinkakhala movutika tisanalandire ufulu wodzilamulira.

2. Nthawi yatsopano

Nthawi yatsopano ili ndi athandizanthawi otsatira:

a. Nthawi yatsopano yathayi yopitirira

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe yathayi inali yopitirira.

Zitsanzo

i. Nthawi yonseyi takhala tikuseŵera mpira.

ii. Iwo akhala akulima kuchokera mmaŵa.

65

b. Nthawi yatsopano yakaŵirikaŵiri

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito imachitika nthawi zonse chifukwa cha chikhalidwe,

chilengedwe kapena chizoloŵezi.

Zitsanzo

i. Dziko limazungulira dzuŵa.

ii. Akuluakulu ndi m‟dambo mozimira moto.

c. Nthawi yatsopano yathayi

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yachitika ndipo yatha.

Zitsanzo

i. Galu wapha gwape.

ii. Ife taphunzira Chingerezi.

d. Nthawi yatsopano yopitirira

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yomwe ikuchitika tsopano ndi yopitirira.

Zitsanzo

i. Mphepo ikuwomba mwamphamvu.

ii. Mwana akulira kwambiri.

3. Nthawi yam‟tsogolo

Nthawi yam‟tsgolo ili ndi athandizanthawi otsatira:

a. Nthawi yam‟tsogolo yathayi

Nthawiyi imasonyeza kuti mmene ntchito ina izidzachitika, ina idzakhala itatha

m‟tsogolomo.

Zitsanzo

i. Mukamadzafika, iye adzakhala atachoka.

ii. Chimanga chidzakhala chitauma, mmene uzidzafika.

66

b. Nthawi yam‟tsogolo yathayi yopitirira

Nthawiyi imasonyeza kuti pamene ntchito ina idzakhale itachitika, ntchito inzake

m‟tsogolomo

idzakhala yopitirira.

Zitsanzo

i. Ndidzakhala ndikudikira alendo, mukamadzafika.

ii. Ukamadzagula malata, adzakhala akumangabe nyumbayo.

d. Nthawi yam‟tsogolo yakaŵirikaŵiri

Nthawiyi imasonyeza kuti ntchito yodzachitika m‟tsogolomo idzakhala yopitirira.

Zitsanzo

i. Ndizidzaphunzitsa, ndikadzatsiriza maphunziro anga.

ii. Akadzabwera, tizidzadyera nyama.

Kachitidwe ka mneni

Kachitidwe ka mneni ndi mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa mwininkhani

(mchitantchito) ndi mneni kapena pamtherankhani (mchitidwantchito) ndi mneni

m‟chiganizo.

Zitsanzo

1. Mwana wadya phala.

2. Phala ladyedwa ndi mwana.

Mu chiganizo (1) muli mgwirizano pakati pa mwininkhani (mchitantchito) „mwana‟ ndi

mneni „wadya‟. Mwana wagwira ntchito yakudya.

Mu chiganizo (2) muli mgwirizano pakati pa pamtherankhani (mchitidwantchito) „phala‟ ndi

mneni „ladyedwa‟. Phala lachitidwa kanthu – ladyedwa.

Mitundu ya kachitidwe ka mneni

67

Pali mitundu yaikulu iŵiri ya kachitidwe ka mneni.

1. Kachitidwe ka wochita

Pamene dzina kapena mloŵam‟malo achita kanthu, mneni wake amakhala m‟kachitidwe

ka wochita.

Zitsanzo

a. Galu wapha bakha.

b. Iye akudya chikondamoyo.

2. Kachitidwe ka wochitidwa

Pamene dzina kapena mloŵam‟malo achitidwa kanthu, mneni wake amakhala

m‟kachitidwe ka wochitidwa. Mu chiganizo chomwe chili m‟kachitidweka,

pamtherankhani (mchitidwantchito) amakhala pomwe panali mwininkhani (mchitantchito).

Zitsanzo

a. Bakha waphedwa ndi galu.

b. Chikondamoyo chikudyedwa ndi iye.

Kachitidwe ka wochitidwa kali ndi mitundu yakeyake itatu ndipo ili motere: kachitiwe ka

wochitidwa poyera, kachitidwe ka wochitidwa m‟chibisira ndi kachitidwe ka wochitidwa

konyazitsa.

i. Kachitiwe ka wochitidwa poyera

Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho „-edwa‟ kapena „-

idwa‟.

Zitsanzo

1. Wophunzira wamenyedwa ndi mnzake.

2. Tikuphunzitsidwa ndi katswiri.

ii. Kachitidwe ka wochitidwa m’chibisira

Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho „-eka‟ kapena „-ika‟.

Zitsanzo

1. Lero nsima yadyeka.

2. Nkhwangwa yatayika.

68

iii. Kachitidwe ka wochitidwa konyazitsa

Aneni a m‟kachitidwe aka amathera ndi mphatikiram‟tsogolo wamsintho „-ewa‟ kapena „-

iwa‟.

Zitsanzo

1. Iwo amenyewa.

2. Mbava yapandiwa.

3. Kalulu wazingiwa.

Nthawi zina „e‟ kapena „i‟ wa mu „-ewa‟ kapena „-iwa‟ amachotsedwa n‟kukhala ndi „-wa‟

yekha basi.

Zitsanzo

1. amenyewa amenyewa amenywa

2. yapandiwa yapandiwa yapandwa

3. wazingiwa wazingiwa wazingiwa

Kumbutso

Muphunzira zambiri za momwe mneni amasinthira kuti akhale wochitidwa pa mutu wa

„Msintho wa aneni‟.

Kanenedwe ka mneni

Kanenedwe ka mneni ndi ntchito yomwe mneni amagwira. M‟ziganizo aneni amagwira

ntchito zosiyanasiyana. Onani zitsanzo zotsatirazi:

1. Ine ndadya nsima.

2. Kodi wapita?

3. Bwera kuno msanga.

Mu chiganizo (1) mneni „ndadya‟ akugwira ntchito yofotokoza kapena yodziŵitsa.

Mu chiganizo (2) mneni „wapita‟ akugwira ntchito yofunsa.

Mu chiganizo (3) mneni „bwera‟ akugwira ntchito yolamula.

69

Mitundu ya kanenedwe ka mneni

Kanenedwe ka mneni kamagawidwa mu mitundu yaikulu yotsatirayi.

1. Kanenedwe kofotokoza

Kanenedwe kofotokoza kamatidziŵitsa zinthu.

Zitsanzo

a. Maliya ndi wamphamvu.

b. Anyamata ndi atsikana akuseŵera mpira.

c. Iwo adya nsima yanga.

2. Kanenedwe kolamula

Aneni a m‟kanenedwe aka amagwira ntchito yolamula.

Zitsanzo

a. Khala chete.

b. Usacheuke ndingakumenye.

c. Bwera kuno msanga.

Kanenedwe kolamula kali ndi mitundu yakeyake yotsatirayi.

a. Kanenedwe kolamula mokakamiza

Zitsanzo

i. Uzipita kwanu tsopano.

ii. Muzimwa mankhwalaŵa katatu patsiku.

iii. Osaloŵa muno popanda chilolezo.

b. Kanenedwe kolamula mopempha kapena molangiza

Zitsanzo

i. Akabwera, uŵaphikire nsima.

ii. Mupemphere musananyamuke.

iii. Bagona kunja sikunache.

c. Kanenedwe kolamula wamba (mwachindunji)

70

Zitsanzo

i. Bwera kuno.

ii. Gonani poti kwada.

iii. Khala pansi.

3. Kanenedwe kachifuniro

Aneni a m‟kanenedwe aka amanena za mafuno a mtima, kupempha ndi kupemphera.

Zitsanzo

a. Muuse m‟mtendere.

b. Muyende bwino.

c. Mulungu akuchitire chifundo.

4. Kanenedwe kapokhapokha.

Aneni a m‟kanenedweka amapezeka mu ziganizo zapokhapokha. Aneniŵa amasonyeza kuti

china chake chinachitika kapena chichitika kapena chidzachitika potsatira ntchito ina.

Zitsanzo

a. Ndikuthandiza ndikapeza ndalama.

b. Mukaodira, akuyankhani.

c. Ndidzakuthandiza, ukadzandipempha.

5. Kanenedwe kofunsa

Aneni am‟kanenedweka amakhala ofunsa.

Zitsanzo

a. Kodi Mebulo wadya?

b. Kodi mwabzala mitengo ingati?

c. Ukufuna chiyani?

6. Kanenedwe ka chifukwa kapena cholinga

Aneni am‟kanenedweka amafotokoza chifukwa kapena cholinga chochitira kanthu.

Zitsanzo

a. Ndaphika kuti mudye.

b. Tiziteteza nthaka kuti isamakokoloke.

71

c. Ndikuvutika chifukwa sindinaphunzire.

Msintho wa aneni

Msintho wa mneni ndi mneni yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo wa

msintho ku muzu wa mneni.

Kupatula msintho wobwerezabwereza, msintho wa mneni umapangidwa pochotsa lembo

lamtsekulanjira (lembo laliwu) „a‟ lotsiriza la mneni ndipo pamalo pomwe pachotsedwa

lembo limenelo pamaikidwa mphatikiram‟tsogolo wa msintho.

Chitsanzo

Bwera

Lembo lamtsekulanjira lotsiriza „a‟ likachotsedwa ku tsinde la mneni „bwera‟, chomwe

chitsale ndi muzu „bwer-‟.

Mphatikiram‟tsogolo wina aliyense wa msintho atha kuikidwa pa mpata womwe uli pamuzu.

Mwachitsanzo, titenge mphatikiram‟tsogolo wa msintho „-era‟ ndipo timuike pampatapo.

bwera bwera bwer- bwerera bwerera

Mneni yemwe wapangidwa, „bwerera‟ ali m‟msintho.

Mitundu ya misintho ya aneni

Pali mitundu ya misintho ya aneni yotsatirayi.

1. Msintho wochitidwa

Msinthowu umapangidwa pophatikiza aphatikiram‟tsogolo „-edwa‟, „-idwa‟, „-eka‟, „-ika‟, „-

ewa‟, ndi „-iwa‟ ku mizu ya aneni.

Zitsanzo

Mneni Muzu Msintho Mneni Muzu

Msintho

menya meny- menyedwa panga pang-

72

pangidwa

menya meny- menyeka panga pang-

pangika

menya meny- menyewa panga pang-

pangiwa

menya meny- menywa panga pang-

pangwa

Msintho wochitidwa uli ndi mitundu yakeyake itatu:

a. Msintho wochitidwa poyera

Msinthowu umapangidwa pogwiritsa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-edwa‟ ndi „-idwa‟.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

-pha phedwa kumba kumbidwa

-dya dyedwa phika phikidwa

pereka perekedwa masula masulidwa

sokoneza sokonezedwa namiza namizidwa

b. Msintho wam‟chibisira

Msinthowu umapangidwa pogwiritsa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-eka‟ ndi „-ika‟.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

-ba beka phika phikika

-pha pheka gula gulika

soka sokeka sunga sungika

zoloŵera zoloŵereka ulula ululika

Kumbutso

73

Aneni ena a masinde amaphatikizo angapo omwe amathera ndi „ola‟ kapena „ula‟

amatheka kufupikitsidwa akaikidwa m‟msintho wam‟chibisira. Phatikizo „le‟ kapena „li‟ la

m‟mneni wamsintho limachotsedwa.

Chitsanzo

bonthola bonthol- bontholeka bontholeka bonthoka

tukula tukul- tukulika tukulika tukuka

Zitsanzo zina

Mneni Msintho Chifupikitso

thyola thyoleka thyoka

potola potoleka potoka

donyola donyoleka donyoka

godola godoleka godoka

sosola sosoleka sosoka

dula dulika duka

fukula fukulika fukuka

gulula gululika guluka

sasula sasulika sasuka

phwafula phwafulika phwafuka

c. Msintho wonyazitsa

Msinthowu umapangidwa pogwirisa ntchito aphatikiram‟tsogolo „-ewa‟ ndi „-iwa‟.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

-ba bewa panda pandiwa

-dya dyewa mata matiwa

menya menyewa unda undiwa

ponda pondewa zinga zingiwa

74

Aneni ena a m‟msinthowu omwe ndi amasinde amaphatikizo angapo amatheka

kufupikitsidwa. Lembo lamtsekulanjira „e‟ kapena „i‟ la mu mphatikiram‟tsogolo wamsintho

„-ewa‟ kapena „-iwa‟ limatheka kuchotsedwa.

Zitsanzo

Mneni Msintho Chifupikitso

peza pezewa pez(e)wa pezwa

menya menyewa meny(e)wa menywa

panga pangiwa pang(i)wa pangwa

manga mangiwa mang(i)wa mangwa

zinga zingiwa zing(i)wa zingwa

2. Msintho womuchitira

Msinthowu umasonyeza kuti wina wagwira ntchito m‟malo mwa mnzake. Msinthowu

umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo „-era‟ kapena „-ira‟ ku muzu wa mneni.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

konda kondera gula gulira

lemba lembera panga pangira

tsogola tsogolera kazinga kazingira

lengeza lengezera thamanga thamangira

3. Msintho womuchititsa

Msinthowu umasonyeza kuti wina wamuchititsa mnzake kuti achite kapena kuti achitidwe

kanthu. Msinthowu umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo „-etsa‟ kapena „-itsa‟ ku

muzu wa mneni.

Zitsanzo

75

Mneni Msintho Mneni Msintho

-dya dyetsa manga mangitsa

-gwa gwetsa pungula pungulitsa

seka seketsa funda funditsa

chenjera chenjeretsa thamanga thamangitsa

4. Msintho wochititsitsa (wotsindika)

Msinthowu umasonyeza kuti wina akugwira ntchito motsindika kapena motsimikiza.

Msinthowu umapangidwa pophatikiza mphatikiram‟tsogolo „-etsetsa‟ kapena „-itsitsa‟ ku

muzu wa mneni.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

-mva mvetsetsa vuta vutitsitsa

penya penyetsetsa gwira gwiritsitsa

konda kondetsetsa kana kanitsitsa

tenga tengetsetsa sunga sungitsitsa

5. Msintho wotsutsa

Uwu ndi msintho wamtsutso. Msinthowu umatsutsa ganizo la tsinde la mneni. Msinthowu

umapangidwa pogwiritsa ntchito mphatikiram‟tsogolo „-ula‟ ku muzu wa mneni.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

funga fungula tseka tsekula

mata matula yala yalula

funda fundula tsirika tsirikula

chesa chesula funya funyula

Kumbutso

Pali aneni ena omwe amagwira ntchito ngati ali m‟msinthowu (popeza amathera ndi „ula‟

ndipo ntchito yawo imakhala ngati ikutsutsa ganizo la tsinde lake). Akatswiri azaziyankhulo

amakhulupirira kuti kalelo aneni otere anali m‟msinthowu koma pano sizioneka motero

76

chifukwa mphatikiram‟tsogolo wamsintho wotsutsa „-ula‟ anamatirira kutsinde (Mchombo,

2004).

Zitsanzo

bandakula bwevula budula bzikula

fisula fendula futukula gabadula

gumula kakatula kanula thulula

tukula sasula sandula ŵalula

Chenjezo

Aneni otsutsana matanthauzo, omwe tsinde lawo si limodzi, sali m‟msinthowu.

6. Msintho wochitirana

Uwu ndi msintho womwe umasonyeza kuti ochita ntchito akuchita mobwezerana.

Mphatikiram‟tsogolo „-ana‟ ndi amene amapanga msinthowu. Mphatikiram‟tsogoloyu

amaphatikizidwa ku muzu wa mneni.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

-da dana konda kondana

-tha thana funa funana

lemekeza lemekezana thandiza thandizana

sempha semphana thaŵa thaŵana

Kumbutso

Pali aneni ena omwe amagwira ntchito ngati ali m‟msinthowu (popeza amathera ndi phatikizo

„na‟ ndipo amasonyeza kuti ntchito ikuchitika mobwezerana). Akatswiri azaziyankhulo

amakhulupiriranso kuti kalelo aneniwo anali m‟msinthowu koma pano sizioneka tero

chifukwa mphatikiram‟tsogolo wamsintho wochitirana „-ana‟ anakakamira kutsinde

(Mchombo, 2004).

77

Zitsanzo

kumana kangana limbana

pikisana fana lingana

7. Msintho wobwereza

Msinthowu umasonyeza kuti ntchito ikuchitidwa mobwereza. Ndi msintho wokhawu womwe

umapangidwa pongobwereza chabe tsinde lonse la mneni.

Zitsanzo

Mneni Msintho Mneni Msintho

sankha sankhasankha vina vinavina

yenda yendayenda sinkha sinkhasinkha

tenga tengatenga ponda pondaponda

tumpha tumphatumpha thaŵa thaŵathaŵa

Mgwirizano wa malembo amtsekulanjira m’misintho ya aneni

Kupatula misintho ya wochitirana, wotsutsa ndi wobwereza, mwaona kuti pa mtundu

uliwonse wa msintho pali aphatikiram‟tsogolo a msintho aŵiriaŵiri monga aŵa: „-edwa‟ ndi

„-idwa‟, „-ewa‟ ndi „-iwa‟, „-eka‟ ndi „-ika‟, „-era‟ ndi „-ira‟, „-etsa‟ ndi „-itsa‟, komanso „-

etsetsa‟ ndi „-itsitsa‟.

Aneni amasinde amaphatikizo angapo amasankha mphatikiram‟tsogolo wa msintho woti

ayende naye mwadongosolo.

Chitsanzo

Aneni „sosola‟ ndi „yankhula‟.

M‟misintho, mneni „sosola‟ amakhala „sosoledwa‟, „sosolera‟ ndi „sosoletsa‟ osati

„sosolidwa‟, „sosolira‟ kapena „sosolitsa‟.

78

M‟misintho, mneni „yankhula‟ amakhala „yankhulidwa‟, „yankhulira‟ ndi „yankhulitsa‟ osati

„yankhuledwa‟, „yankhulera‟ ndi „yankhuletsa‟.

Zoterezi sizimangochitika mwangozi. Izi zili chonchi chifukwa malembo amtsekulanjira „a‟,

„e‟, „i‟, „o‟, ndi „u‟ amakhala pamgwirizano mu masinde a aneni.

Pali magulu aŵiri a malembo amtsekulanjira. Pali gulu la „a‟, „i‟ ndi „u‟. Palinso gulu la „e‟

ndi „u‟. Kaŵiriŵiri malembo amtsekulanjira m‟magulu aŵiriŵa saloŵererana kuti

ayenderane. Malembo amtsekulanjira am‟gulu limodzi amayenera kuyenda okhaokha (Mtenje

mu Mjaya, 2002).

Aphatikiram‟tsogolo a misintho ya aneni amatsatira mgwirizanowu. Onani zomwe zikuchitika

mu misintho yomwe ili mu tebulo lotsatira. Mukaona bwino, mupeza kuti malembo

amtsekulanjira omwe atsekedwa mzere kunsi kwawo akugwirizana ndi a m‟gulu lawo.

Gulu la „a‟, „i‟ ndi „u‟

Gulu la „e‟ ndi „o‟

-idwa

sanduliza

sandulizidwa

-edwa

pomboneza

pombonezedwa

-ika

panikiza

panikizika

-eka

sokoneza

sokonezeka

-iwa

tsuka

tsukiwa

-ewa

soka

sokewa

-ira

palamula

palamulira

-era

loŵeza

loŵezera

-itsa

kumbatira

kumbatiritsa

-etsa

koloŵeka

koloŵeketsa

-itsitsa

sunga

sungitsitsa

-etsetsa

konda

kondetsetsa

Chenjezo

Pali aneni ena omwe amaphwanya mgwirizano wa malembo amtsekulanjira mu aneni.

Malembo amtsekulanjira a magulu aŵiri aja amatheka kuloŵererana mu aneni enawo. Ena

mwa aneniwo ndi monga aŵa:

yepula lengula lefula pepula

phethira sefukira sanjika yetsemula

79

sereula tetekula fendula tembenuza

weruza ŵerama khetsula khethemula

bedula bwevula gwedula chenula

Ntchito

1. Kodi n‟chifukwa chiyani „mneni‟ amatchedwa „mneni‟?

2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya aneni molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo

pa tsinde ndipo pa mtundu uliwonse mupereke zitsanzo zitatu.

3. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi aneni aŵa: -kha, -li, -gwa, si, ndi

4. Kodi „mneni woyambukira‟ amasiyana bwanji ndi „mneni wosayambukira‟? Perekani

zitsanzo

zitatu m‟ziganizo pofuna kuonetsa kusiyanako.

4. Kodi „mneni wothandizira‟ amasiyana bwanji ndi „mneni wodalira‟? Perekani zitsanzo

zitatu

mu ziganizo pofuna kuonetsa kusiyanako.

6. Kodi nthawi ya mneni n‟chiyani?

7. Kodi „mthandizanthawi‟ ndi chiyani?

8. Tchulani mitundu itatu ya nthawi za aneni ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo

chanuchanu chimodzi.

9. Tchulani mitundu ya athandizanthawi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo m‟zigananizo izi.

a. Mvula ibweranso.

b. Ndidzapita ku Chilema.

c. Ankabwera kuno asanapeze ntchito.

d. Mukadadziŵa, simukadabwereza.

e. Ife tikuphunzira Chicheŵa.

10. Lembani ziganizo zomwe zili m‟nthawi za aneni ndi athandizanthawi otsatira. (Mulembe

chiganizo chimodzi pa mtundu uliwonse.)

a. Nthawi yakale

b. Nthawi yam‟tsogolo yathayi

80

c. Nthawi yatsopano

d. Nthawi yakale yopitiriza

11. Fotokozani momveka bwino mmene mungapangire athandizanthawi otsatira.

a. Nthawi yopitirira

b. Nthawi yakale yathayi

c. Nthawi yam‟tsogolo yopitirira

d. Nthawi yakaŵirikaŵiri

12. Tchulani mitundu iwiri ya kachitidwe ka mneni ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

zitsanso

zitatu.

13. Tchulani mitundu ya kachitidwe ka aneni omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo

izi.

a. Chingalume akulima.

b. Choka! Pita kwanu tsopano.

c. Gogoda kachitatu.

d. Amayi achekedwa.

e. Nyumbayi yamangika mwaluso.

f. Avumbwa pochokera kusukulu.

14. Gwiritsani ntchito aneni „peza‟ ndi „panga‟ kuti muonetse mitundu itatu kachitidwe ka

wochitidwa.

15. Kodi „kanenedwe ka mneni‟ ndi chiyani?

16. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya kanenedwe ka mneni ndipo pa mtundu uliwonse

mupereke chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

17. Tchulani mitundu itatu ya kanenedwe kolamula ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

chitsanzo

chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

18. Tchulani mitundu ya kanenedwe ka aneni omwe ali ndi mizere kunsi kwawo mu ziganizo

izi.

a. Joni akulira ndi njala.

b. Fulumirani kunja kwacha.

81

c. Ngozo sangathe kumanga nyumba.

d. Asaka usiku wonse kuti apeze nyama.

19. Lembani ziganizo zomwe zili m‟mitundu yotsatirayi ya kanenedwe ka aneni.

a. Kanenedwe kolamula

b. Kanenedwe ka chifuniro kopempha

c. Kanenedwe kofunsa

20. Kodi „msintho wa mneni‟ ndi chiyani?

21. Kodi msintho wa mneni umapangidwa bwanji? Perekani chitsanzo pogwiritsa ntchito

mneni

„mata‟ kuti mufotokoze momwe msintho wa mneni umapangidwira.

22. Lembani msintho wotsutsa wa aneni aŵa: tsirika, chesa, funda, tseka ndi mata.

23. Sinthani mneni „yala‟ kuti akhale m‟misintho yotsatira: msintho wochitirana, msintho

wotsutsa,

msintho wochitidwa m‟chibisira, msintho womuchititsa ndi msintho womuchitira.

24. Fotokozani mmene aneni amsintho otsatirawa adapangidwira kuchokera ku masinde awo:

chitira, pandana, yalula, lembetsa ndi matika.

25. Kodi aneni otsutsana matanthauzo ali mu msintho wotsutsa? Tsimikizirani yankho lanu.

26. Kodi mgwirizano wa malembo amtsekulanjira n‟chiyani? Perekani chitsanzo chanuchanu

chimodzi.

82

83

|MUTU 6|

MUONJEZI

Kuganiza mozama

1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.

2. Kodi mu zomwe mwafotokoza mu (1), muli mawu omwe akukamba zambiri za

mfotokozi, mneni kapena mawu ena? Tsimikizirani yankho lanu.

84

3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „onjeza‟.

Muonjezi ndi mawu womwe amanena zambiri za mfotokozi, mneni kapena muonjezi mnzake.

Zitsanzo

1. Maliya ndi wochenjera moipa.

2. Aphunzitsi athu akwiya kwambiri.

3. Ndabwera lero usiku.

M‟chiganizo (1) mfotokozi ndi „wochenjera‟ ndipo mawu womwe akutiuza zambiri za

mfotokoziyu ndi „moipa‟ choncho „moipa‟ ndi muonjezi.

M‟chiganizo (2) mneni ndi „akwiya‟ ndipo mawu womwe akutiuza zambiri za mneniyu ndi

„kwambiri‟ choncho „kwambiri‟ ndi muonjezi.

M‟chiganizo (3) muonjezi ndi „lero‟. Mawu womwe akutiuza zambiri zamuonjezi „lero‟ ndi

mawu woti „usiku‟ choncho „usiku‟ ndi muonjezi.

Mitundu ya aonjezi

Aonjezi amaikidwa mu mitundu yotsatira:

1. Muonjezi wa mchitidwe

Muonjeziyu amafotokoza za momwe ntchito yachitikira.

Tikafuna kudziŵa mmene ntchito yachitikira timafunsa mafunso aŵa: „bwanji‟ ndi „motani‟?

Mayankho omwe timapeza kuchokera pa mafunsoŵa ndi aonjezi.

Chitsanzo : Iye amayenda mothimbwidzika.

Funso : Kodi iye amayenda bwanji (motani)?

Yankho : mothimbwizika

Choncho mawu woti „mothimbwidzika‟ ndi muonjezi

Zitsanzo zina

a. Ife tafika bwino.

b. Anatilandira mwansangala dzulo.

85

c. Yohane amaganiza mwachibwana.

d. Nyembezi amayankhula monyada.

e. Nkhono imayenda pang‟onopang‟ono.

2. Muonjezi wa nthawi

Muonjeziyu amafotokoza nthawi yomwe ntchito yachitikira.

Zitsanzo

a. Anandigogodera m‟bandakucha.

b. Mubwere kwathu masana.

c. Makedzana kunali ana opanda mwano.

d. Sindinamuone chichere.

e. Makono kwachuluka achifwamba.

Tikafuna kudziŵa muonjeziyu, timafunsa funso loti „nthawi yanji‟ kapena „liti‟?

3. Muonjezi wa malo

Muonjeziyu amasonyeza komwe ntchito inachitikira.

Zitsanzo

a. Ndamuona, ali kuno.

b. Buluzi ali gone pamwala

c. Galimoto yagwera m‟mtsinje.

d. Musaloŵe muno.

e. Bwera pano, mnzanga.

Tikafuna kudziŵa muonjeziyu timafunsa funso lokhala ndi tsinde „-ti‟. Funsolo litha kukhala

monga „kuti‟, „pati/poti‟ kapena „muti‟?

4. Muonjezi wa muyeso

Muonjeziyu amapima kuchepa kapena kukula kwa momwe ntchito yachitikira.

Chitsanzo

Iye wavulala kwambiri pangoziyo.

Ntchito yomwe yachitika m‟chiganizochi ndi „kuvulala‟. Mawu womwe akusonyeza muyeso

wa kukula kwa kuvulalako ndi „kwambiri‟, choncho „kwambiri‟ ndi muonjezi wa muyeso.

86

Muonjezi wa muyeso ali ndi mitundu yakeyake yotsatira:

a. Wa muyeso wosonyeza kuŵerenga

Muonjeziyu amaŵerenga kuti ntchito yachitika kangati.

Zitsanzo

i. Wabweranso kachitatu.

ii. Ndagogoda kaŵiri koma sanandiyankhe.

iii. Iye amapita kwawo kamodzikamodzi.

iv. Anagwa kasanu ndi njinga.

b. Wa muyeso wokulitsa kapena wochepetsa

Muonjeziyu amakulitsa kapena kuchepetsa ntchito yochitika poyamikira kapena kutsimikiza

mmene chinthu chilili.

Zitsanzo

i. Iye amandikonda ine zedi.

ii. Dziko lathu ndi lamtendere kwambiri.

iii. Wophunzirayo ndi wolimbikira koposa.

iv. Mutu ukundipweteka pang‟ono.

5. Muonjezi wofunsa ndi woyankha

Muonjeziyu amagwira ntchito yofunsa kapena yoyankha movomereza, mokana kapena

mokayika.

Zitsanzo

a. Ayi, sindimudziŵa.

b. Mwabwera kodi?

c. Upita liti kwanu?

d. Toto, ndakana.

e. Mwafika bwanji kuno?

Kapangidwe ka aonjezi

Aonjezi ena ndi achikhalire pomwe ambiri amachita kupangidwa. Pofuna kupanga aonjezi m‟

Chicheŵa, timatsata njira monga izi:

87

1. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde enieni a mfotokozi

Zitsanzo

Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo

pa- -ng‟ono Ndakhuta pang‟ono.

ku- -fupi Timakhala kufupi ndi iye.

ku- -tali Mvula ili kutali.

mwau- -kali Musayankhule mwaukali.

mwachi- -kulu Iye amaganiza mwachikulu.

2. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mayina

Zitsanzo

Mphatikiri Dzina Muonjezi m’chiganizo

mwa- nzeru Iye amayankhula mwanzeru.

pa- tsanja Mphika uli patsanja.

mu- madzi Njoka yaloŵa m‟madzi.

kwa- thunthu Wagonja kwathunthu.

pa- nsalu Abisa ndalama pansalu.

3. Kuphatikiza mphatikiram‟mbuyo „mwa-‟ ku aonjezi ena achikhalire.

Zitsanzo

Mphatikiri Muonjezi Muonjezi m’chiganizo

mwa- dala Inu mwachita izi mwadala.

mwa- chabe Iye amamwa moŵa mwachabe.

mwa- msanga Mwabwera mwamsanga.

mwa- makono Amavala mwamakono.

4. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde osonyeza malo

Zitsanzo

88

Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo

pa- -nsi Khala pansi.

ku- -mwamba Ndayang‟ana kumwamba.

pa- -no Bwera pano.

ku- -seri Tiye kuseri.

5. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku masinde a maŵerengo

Zitsanzo

Mphatikiri Tsinde Muonjezi m’chiganizo

li- -modzi Tiyendera limodzi.

ka- -tatu Agogoda katatu.

ka- -ŵiri Ndamufunsa kaŵiri.

pa- -nayi Nzimbe yathyoka panayi.

6. Kuphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku mvekero.

Zitsanzo

Mphatikiri Mvekero Muonjezi m’chiganizo

cha- gada Iwo agwa chagada.

mwa- dzidzidzi Mwabwera mwadzidzidzi.

mwa- pendapenda Galimoto ikuyenda mwapendapenda.

7. Kuchokera ku aneni

Pofuna kupanga aonjezi kuchokera ku aneni, timaphatikiza mphatikiram‟mbuyo „mwa-‟

ku mneni wosasintha nthawi (yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo „ku-

‟ ku aneni) kenako aphatikiram‟mbuyo „waku-‟ kapena „aku-‟ amaloŵererana n‟kupanga

lembo lamtsekulanjira „o‟ (Mtenje, 1986).

Zitsanzo

mwakuipa mwakuipa moipa

kwakuopsa kwakuopsa koopsa

pakuyera pakuyera poyera

89

chakugwada chakugwada chogwada

Chenjezo

Chifukwa cha kusazindikira kapena pongofuna kuphweketsa zinthu, alembi ena amati

potsata njirayi timaphatikiza aphatikiram‟mbuyo osiyanasiyana ku aneni n‟kupanga

aonjezi. Izi si zoona. Alembiwo amapereka zitsanzo monga izi:

Mphatikiram’mbuyo Mneni Muonjezi

mo- ipa moipa

ko- opsa koopsa

po- yera poyera

cho- gwada chogwada

Ntchito

1. Kodi „muonjezi‟ ndi chiyani?

2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya aonjezi ndipo mupereke zitsanzo zanuzanu zitatu

pa mtundu uliwonse.

3. Pangani aonjezi kuchokera ku mawu ndi masinde otsatira:

gona foka chinunu

nyada -kulu gulu

ulesi -ŵiri zemba

4. Sankhani aonjezi mu ziganizo zotsatira ndipo mutchule mitundu yawo.

a. Mbalame ija imalira moopsa.

b. Mwanayo abwera madzulo.

c. Osadula mitengo kumanda.

d. Mwachita bwino kupha nkhukuyo.

5. Longosolani momwe aonjezi otsatiraŵa adapangidwira:

a. Chikondi sayenda mofulumira akamutuma.

b. Msada samayankhula mwaulemu.

c. Pusi adagwa chagada.

d. Tikakuitana uzivomera mwamsanga.

90

6. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi masinde komanso mawu otsatira ngati aonjezi ndipo

mulembe mzere kunsi kwawo:

-modzi -kulu yera

-seri -nja nong‟ona

-tali mbuyo mphamvu

7. Fotokozani mmene aonjezi amapangidwira kuchokera ku mitundu ya mawu yotsatira

ndipo mupereke chitsanzo chimodzi pa njira iliyonse.

a. dzina

b. mfotokozi

c. mneni

d. mvekero

91

|MUTU 7|

MLUMIKIZI

Kuganiza mozama

1. Onetsetsani chithunzi chili pamwambapa. Ikani mawu „ndipo‟, „tadya‟ ndi „aphika‟ pa „a‟,

„b‟ ndi „c‟ kuti mupange chiganizo chomveka bwino.

2. Fotokozani chiganizo chomwe mwapangacho.

3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „lumikiza‟.

Mlumikizi ndi mawu womwe amagwira ntchito yomangiriza mawu, akapandamneni kapena

ziganizo.

Zitsanzo

1. Amayi ndi abambo akucheza.

2. Iwo anabwera koma apita.

3. Ine ndimamukonda ngakhale sandikonda.

a

b

c

92

Mu chiganizo (1) „ndi‟ ndi mawu womwe amangiriza mayina „amayi‟ ndi „abambo‟ choncho

„ndi‟ ndi mlumikizi.

Mu chiganizo (2) „koma‟ ndi mawu womwe amangiriza ziganizo „Iwo anabwera‟ ndi „(iwo)

apita‟ choncho „koma‟ ndi mlumikizi.

Mu chiganizo (3) „ngakhale‟ ndi mawu womwe amangiriza ziganizo „Ine ndimamukonda‟ ndi

„(iye) sandikonda‟ choncho „ngakhale‟ ndi mlumikizi.

Zitsanzo zina

1. Iwo akugwirabe ntchito chikhalirecho akudwala.

2. Sakanabwera kuno popanda iwe kumukakamiza.

3. Amayi abwera kuti adzakuone.

4. Iye wayamba kunyada poti walemera.

5. Namilanzi ndi mwana ndipo sadziŵa kuyankhula.

Mitundu ya alumikizi

Alumikizi amaikidwa mu mitundu yotsatira.

1. Mlumikizi woluzanitsa (wophatikiza)

Mlumikiziyu amaika pamodzi mawu, akapandamneni kapena ziganizo.

Zitsanzo

a. Andigulira malaya ndi nsapato.

b. Jeketeli ndi lopepuka komanso lofunda.

c. Ine ndadya ndipo ndakhuta.

2. Mlumikizi wopatula

Mlumikiziyu amalekanitsa kapena kutayanitsa mawu, akapandamneni kapena ziganizo

potsutsa ganizo la mawu olumikizidwawo.

Zitsanzo

a. Ndikufuna mpunga osati nsima.

b. Anayesetsa kulimbikira koma walephera.

c. Mundipatse ndalama zanga osati chakudya.

3. Mlumikizi wamgwirizano

93

Mlumikiziyu amayanjanitsa mawu, akapandamneni kapena ziganizo pokamba za chifukwa

chochitira kanthu.

Zitsanzo

a. Iye wabwera chifukwa akudwala.

b. Poti mwatero, ndipita.

c. Sindifunsanso popeza mwandilangiza.

4. Mlumikizi wazotsatira

Mlumikiziyu amaonetsa zolinga kapena zotsatira za ntchito.

Zitsanzo

a. Sankaŵerenga choncho walephera mayeso.

b. Amamuseka wodwala misala kotero wamumenya.

c. Pempha kuti akupatse.

Ntchito za alumikizi

Alumikizi amagwira ntchito zosiyanasiyana m‟ziganizo. Ntchitozo n‟zofanana ndi mitundu ya

alumikiziwo. Ntchitozo zili motere:

1. Kuphatikiza

Zitsanzo

a. Abambo ndi amayi amalima kwambiri.

b. Anaphika nsima ndipo adya.

c. Mwana wake ndi wanzeru komanso waulemu.

2. Kutayanitsa/kulekanitsa

Zitsanzo

a. Ugule nsomba osati nyama.

b. Iye ndi wamwano koma mnzake ndi waulemu.

c. Ndikufuna ndalama osati zovala.

3. Kugwirizanitsa

Zitsanzo

94

a. Mupitebe poti atero.

b. Iye sabwera chifukwa akudwala.

c. Sindifunsanso popeza mwandiseka.

4. Kusonyeza zotsatira/zolinga

Zitsanzo

a. Pempha kuti akugaŵireko.

b. Anatopa kotero waŵeruka.

c. Sankalimbikira choncho walephera.

Ntchito

1. Kodi „mlumikizi‟ ndi chiyani?

2. Sankhani alumikizi mu ziganizo zotsatira.

a. Khala apo ndipo usachokeponso.

b. Chingakhale wabwera, sindinamuitane.

c. Ndabwera kuti ndidzabzale mitengo.

d. Apalamula choncho anawo akuŵaseka.

e. Popeza watopa, gona tsopano.

3. Pezani alumikizi oyenera kukhala mu mipata ili m‟munsimu.

a. ____________ akundisekerera, sindimudziŵa.

b. Ndimamukonda ___________ iye sandikonda.

c. Tamva ____________________ mumatifuna.

4. Tchulani mitundu inayi ya alumikizi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo

chimodzi

mu chiganizo chomveka bwino.

5. Kodi alumikizi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo zotsatira akugwira ntchito

zanji?

a. Mnyamatayo ndi wanzeru koma ndi wamwano.

b. Timudikire kapena abweranso.

e. Anapita kuchipatala ndipo wabwerako.

95

d. Ngakhale sakundiona, sindimuitana.

e. Tengani nkhwangwa osati chikwanje.

6. Pangani ziganizo zanuzanu zomveka bwino ndi alumikizi otsatira (chiganizo chimodzi pa

mlumikizi aliyense): choncho, kotero, ndi, koma, mpaka, ndipo, osati ndi chikhalirecho.

96

97

|MUTU 8|

TSINDE

Kuganiza mozama

1. Tchulani mayina a magawo aakulu a mtengo omwe mukuŵaona pa chithunzi chili

pamwambapa.

2. Fotokozani kufunikira kwa magawo a mtengo omwe mwatchulawo.

Tsinde ndi gawo la mawu lomwe silisintha.

Zitsanzo

1 a. Idyako.

b. Anadyanso.

c. Osadyansotu.

98

2 a. Bwerani.

b. Simudzabweranso.

c. Ndidzangobweransotu.

Mu zitsanzo zili pamwambapa, mu 1 a, b ndi c gawo lomwe silikusintha ndi „-dya‟ choncho

gawoli ndi tsinde. Mu 2 a, b ndi c gawo lomwe silikusintha ndi „bwera‟ choncho gawoli ndi

tsinde.

Tsinde la mawu lililonse limathera ndi lembo lamtsekulanjira ndipo lembo limenelo

likangochotsedwa, chomwe chimatsala ndi gawo lina lomwe limatchedwa „muzu‟.

Mwachitsanzo, mu tsinde „-dya‟, tikachotsa lembo lamtsekulanjira „a‟, muzu ndi „-dy-‟ ndipo

mu tsinde „bwera‟ tikachotsa lembo lamtsekulanjira „a‟, muzu ndi „bwer-‟.

Mitundu ya masinde

Masinde amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana molingana ndi ntchito zawo kapena

„mitundu‟ ya mawu omwe masindewo amathandiza kupanga. Mitunduyo ili motere:

1. Masinde othandiza kupanga mayina

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mayina.

Zitsanzo

a. -bale

b. -zimu

c. -nthu

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mayina monga otsatira.

-bale

-zimu

-nthu

chibale

m‟bale

abale

ubale

mzimu

azimu

uzimu

chizimu

munthu

anthu

chinthu

kanthu

99

2. Masinde enieni a mfotokozi

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga afotokozi ndipo amatha kukhala ndi

aphatikiram‟mbuyo a maphatikizo aŵiri.

Zitsanzo

-ng‟ono -fupi -kazi -ŵisi

-kulu -tali -muna -kali

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga afotokozi monga aŵa.

kakang‟ono lalifupi wamkazi yaiŵisi

chachikulu wamtali zazimuna waukali

3. Masinde a maŵerengo

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu oŵerengera zinthu mwatchutchutchu.

Zitsanzo

-modzi -ŵiri -tatu -nayi -sanu

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu a maŵerengo monga aŵa.

mmodzi ziŵiri kachitatu anayi kasanu

4. Masinde osonyeza kupatula

Masindeŵa amathandiza kupanga mawu omwe saonetsa chiŵerengero chenicheni cha zinthu.

Zitsanzo

-ngapo -chepa -mbiri -nkhani

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu osonyeza kupatula monga aŵa.

ingapo zochepa lambiri ankhani

5. Masinde a umwini

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu osonyeza umwini.

Zitsanzo

100

-nga -ko -ke

-thu -nu -wo

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu a umwini monga aŵa.

wanga chako ake

zathu lanu mwawo

6. Masinde oloza ndi osonyeza malo

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu oloza komanso a malo.

Zitsanzo

-no -seri -mwamba -nja

-ja -kati -munsi -nsi

Timapanga mawu osonyeza malo (kuchokera ku masinde osonyeza malo) pogwiritsa ntchito

aphatikiram‟mbuyo „ku-‟, „mu-‟ ndi „pa-‟.

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu oloza ndi osonyeza malo monga aŵa.

kuno paseri m‟mwamba kunja

paja m‟kati kumunsi pansi

7. Masinde ofunsira

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu ofunsira.

Zitsanzo

-yani -tani -nji -ti -ngati

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu ofunsira monga aŵa: Ayani? Otani? Wanji? Ziti?

Angati?

8. Masinde a mgwirizano (aubale)

Aŵa ndi masinde omwe amathandiza kupanga mawu osonyeza mgwirizano.

Zitsanzo

101

-mene (-mwe) -kha -na

-tere (-tero) -nse

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga mawu mgwirizano monga aŵa:

zimene (zomwe) yekha wina

otere (otero) tonse

8. Masinde a aneni a phatikizo limodzi

Aŵa ndi masinde a aneni omwe satha kuima paokha pokhapokha aphatikiram‟mbuyo

ataphatikizidwa ku masindeŵa.

Zitsanzo

-ba -cha -dza -mwa -nya

-swa -tcha -fa -mva -thwa

-tha -da -gwa -pha

-kha -phwa -phwa -dya

Masindeŵa atha kuthandiza kupanga aneni monga aŵa:

aba chacha adza mumwa anya

uswa watcha ifa wamva wathwa

chatha ida mugwa apha

ikha chaphwa chaphwa udya

Ntchito

1. Fotokozani kusiyana kwa „tsinde‟ ndi „muzu‟ mu chiyankhulo cha Chicheŵa.

2. Sankhani masinde omwe adapanga mawu ali m‟munsimu ndipo mutchule mitundu ya

masindewo.

amene uzimuthandiza zija

ankamanganso chachikulu kano

mkango yaiŵisi kuti

zikhadabo chotani zakumwa

litinso kutali zingapo

102

3. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi mawu ochokera ku masinde otsatira.

-modzi -seri -gwa

-nsi -kazi -fa

4. Perekani zitsanzo zitatu za masinde ofunsira.

5. Pangani afotokozi kuchokera ku masinde omwe ali m‟munsimu:

-da -tatu -thwa

-muna -yani? -yera

103

|MUTU 9|

MPEREKEZI

Kuganiza mozama

1. Fotokozani zomwe zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa.

2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „perekeza‟.

Mperekezi ndi mawu omwe amatsata dzina kapena mloŵam‟malo pofuna kuonetsa

mgwirizano pakati pa dzinalo kapena mloŵam‟maloyo ndi mneni m‟chiganizo.

104

Zitsanzo

1. Apita kuchipatala ndi mwana.

2. Ku Liwonde kuli njovu.

3. Zondani anabadwa pa 15 Januwale.

Mitundu ya aperekezi

Aperekezi amaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana. Mitunduyo ili motere:

1. Mperekezi wosonyeza malo

Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza malo kapena mbali.

Zitsanzo

a. Ndipita ku Nkhotakota maŵa.

b. Pa Linthipe panachitika zoopsa.

c. Sungayende wekha mu Lilongwe.

2. Mperekezi wosonyeza umwini

Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza mwini chinthu.

Zitsanzo

a. Buku la Zione lapezeka.

b. M‟chiuno mwa mwana simufa nkhuku.

c. Mpeni wa Nabanda ndi wobuntha.

3. Mperekezi wosonyeza nthawi

Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza nthawi yochitikira ntchito.

Zitsanzo

a. Ndidzabwera mu Januwale.

b. Kamuzu adabadwa pa 14 Meyi.

c. Sindinamuone kwa zaka zingapo tsopano.

4. Mperekezi wosonyeza chipangizo

Mperekeziyu amagwira ntchito yosonyeza chipangizo chogwirira ntchito.

Zitsanzo

a. Amumenya ndi ndodo.

105

b. Usanditengere ku mtoso ngati njoka.

c. Iye adzabwera pa ngolo.

5. Mperekezi wosonyeza mgwirizano

Mperekeziyu amakhala ngati wa umwini koma si choncho chifukwa amagwira ntchito

yongosonyeza mgwirizano.

Zitsanzo

a. Iye wabisala kuseri kwa nyumba.

b. Dziko la Malawi ndi lamtendere.

c. Iye ali ndi mankhwala amphamvu.

Ntchito za aperekezi

Aperekezi amagwira ntchito zosiyanasiyana m‟ziganizo molingana ndi mitundu yawo.

Ntchitozo zili motere:

1. Kusonyeza mbali kapena malo

Zitsanzo

a. Iye amakhala ku Salima.

b. Ukatsikire pa Malosa.

c. Tikapezana mu Limbe.

2. Kusonyeza umwini

Zitsanzo

a. Mbuzi ya Lazalo yapezeka.

b. Wapulumukira m‟kamwa mwa mbuzi.

c. Chipewa cha Naphiri n‟cholimba.

3. Kusonyeza nthawi

Zitsanzo

a. Ndidzapita kwathu pa 11 Juni.

b. Mvula imayamba kugwa mu Novembala.

c. Sindinakumane naye kwa masiku asanu tsopano.

106

4. Kusonyeza chipangizo

Zitsanzo

a. Amubaya ndi mkondo.

b. Musanditengere ku mtoso.

c. Iye adzabwera pa galimoto.

5. Kusonyeza mgwirizano

Zitsanzo

a. Musamalime m‟mbali mwa mtsinje.

b. Phiri la Mulanje ndi lokongola.

c. Mtsogoleriyu ali ndi chikoka.

Ntchito

1. N‟chifukwa chiyani „mperekezi‟ amatchedwa „mperekezi‟?

2. Tchulani mitundu inayi ina iliyonse ya aperekezi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

3. Sankhani aperekezi mu ziganizo zotsatirazi ndipo mutchule mitundu yawo komanso

mufotokoze ntchito zawo.

a. Iye akudziŵa za ngoziyo.

b. Agaluwo ali ndi ine.

c. Namwali saimirira pa akuluakulu.

d. Kodi munali ku Blantyre?

e. Adzandipeza ndili kwa iye.

4. Tchulani ntchito zitatu zina zilizonse za aperekezi ndipo pa ntchito iliyonse mupereke

chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

5. Lembani ziganizo zanuzanu ndi mawu otsatira ngati aperekezi: „ndi‟, „kwa‟, „pa‟, „za‟ ndi

„ku‟.

107

|MUTU 10|

MFUWU

Kuganiza mozama

1. Tchulani dzina la chipangizo chomwe mukuchiona pamwambapa.

2. Kodi chipangizochi chimagwiritsidwa ntchito yanji?

3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „fuwula‟.

Mfuwu ndi mawu omwe amagwiritsidwa ntchito mofuwula pofuna kusonyeza momwe

zochitika zamukhudzira yemwe zamuchitikira. Mawuwo amasonyeza kudabwa, kukondwa,

kunyansidwa, kuŵaŵidwa, kumva chisoni, kudandaula, kukopa chidwi ndi kulimbikitsa.

Mawuŵa amathera ndi chizindikiro cha m‟kalembedwe cha mfuwuliro.

Zitsanzo

1. Mayo!

2. Kalanga ine!

3. Hehede!

108

Mitundu ya mfuwu

Mifuwu imaikidwa mu mitundu yosiyanasiyana. Mitunduyo ndi iyi:

1. Mfuwu wosonyeza kudabwa

Zitsanzo

a. Ha! Mwanayu ndi wamwano chotere?

b. Kani! Sindinadziŵe kuti munakhumudwa.

c. Aa! Zakhala chonchi?

2. Mfuwu wosonyeza kuvomereza

Zitsanzo

a. Ame! Mulungu ndi wabwino.

b. Odini! Fikani, takulandirani.

c. Ataibaya nyamayo, ndidamva kuti shomo!

3. Mfuwu wosonyeza kudandaula kapena chisoni

Zitsanzo

a. Koto! Ndaponda minga.

b. Ogo! Ndangovutika chabe.

c. Kalanga ine! Malaya anga apsa.

4. Mfuwu wosonyeza kukondwa

Zitsanzo

a. Hee! Tidyera nyama.

b. Hehede! Mwana wathu wapambana.

c. Phwando lakoma, woyee!

5. Mfuwu wosonyeza kulimbikitsa

Zitsanzo

a. Gaba, chinya!

109

b. Chilemba, menya! Gwetsa!

c. Shumba, gwira! Tidyere nyama.

6. Mfuwu wosonyeza kukopa chidwi

Zitsanzo

a. Mtendere! Mtendere! Tikhale pansi.

b. Aleluya! Ambuye akudalitseni.

c. Gulu lathu, motomoto!

Ntchito za mifuwu

Mifuwu imagwira ntchito zosiyanasiyana ikakhala payokha kapena m‟ziganizo. Kaŵirikaŵiri

ntchito za mifuwu zimagwirizana ndi mitundu yake. Ntchitozo zili motere:

1. Kudabwa

Zitsanzo

a. Ha! Moti uyu ndi mwana wanu?

b. Kani! Sindimadziŵa kuti mungandithandize.

c. Aa! Sindimayembekeza kuona zotere.

2. Kuvomereza

Zitsanzo

a. Ame! Mulungu akudalitseni.

b. Odini! Fikani.

c. Ndingomva kuti shomo!

3. Kudandaula kapena kumva ululu

Zitsanzo

a. Koto! Ndavulala kwambiri.

b. Ogo! Ndiwo zapserera pamoto.

c. Kalanga ine! Mphale yatayika.

110

4. Kukondwa

Zitsanzo

a. Gule wakoma; woyee!

b. Hehede! Ndapambana mayeso.

c. Takondwa! Mwana wathu wakwatiwa.

5. Kulimbikitsa

Zitsanzo

a. Malaŵi, chinya!

b. Ponya chibakera, gwetsa!

c. Gwira! Tidyere nyama.

6. Kukopa chidwi

Zitsanzo

a. Mtendere! Tikhale pansi.

b. Aleluya! Mulungu ndi wabwino.

c. Bungwe lathu, motoo!

Ntchito

1. Kodi „mfuwu‟ ndi chiyani?

2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya mfuwu.

3. Fotokozani ntchito zitatu zina zilizonse za mfuwu ndipo pa ntchito iliyonse mupereke

chitsanzo chimodzi m‟chiganizo.

4. Pangani ziganizo zomveka bwino ndi mawu otsatira ngati mifuwu.

ayo odi haya khoma

hi wee hula luma

yede haya ho sokole

5. Kodi mawu aliwonse angathe kukhala mfuwu? Tsimikizirani yankho lanu popereka

chitsanzo.

111

|MUTU 11|

MVEKERO

Kuganiza mozama

1. Tchulani maliwu omwe angathe kumveka kuchokera pa zomwe mukuona zikuchitika pa

zithunzi zili pamwambapa.

2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „mvekera‟ yemwe ali mu msintho.

Mvekero ndi maliwu kapena mawu omwe amapereka ganizo. Mimvekero imatha kuima

payokha (mosathandizidwa ndi mawu ena) n‟kupereka ganizo lomveka bwino.

Zitsanzo

1. Psu

Mawu woti „psu‟ amasonyeza mtundu wofiira.

2. Phofo

112

Mawu loti „phofo‟ amatanthauza kugwa mwamphamvu kwa chinthu kuchoka

m‟mwamba.

3. Guu

Mawu woti „guu‟ amasonyeza kafungo kabwino.

Magulu a mimvekero

Mimvekero imaikidwa m‟magulu molingana ndi chiŵerengero cha maphatikizo mu tsinde la

mvekero.

1. Mimvekero ya tsinde la phatikizo limodzi

Zitsanzo

psuu guu ndi nji

phaa phi thi puu

phu pya tchi ngo

ndwii chi bzee bee

juu tchwee bi ga

lya zii psa mbwe

see ndu njo nzwii

phwii khu mbee tswii

Kumbutso

Phatikizo ndi gawo la mawu lothandiza kupanga mawuwo ndipo limatheka kutchulika

palokha. Choncho mu mimvekero monga „psuu‟, „guu‟, „phaa‟, „tswii‟ ndi „nzwii‟ phatikizo

ndi limodzi chifukwa sitimati „psu-u‟, „gu-u‟, „pha-a‟, „tswi-i‟ ndi „nzwi-i‟ poŵatchula.

2. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo aŵiri

Zitsanzo

tsitu ngunda fwasu gwedze

psiti yazi phava khutcha

thapsa vwapa waka tswere

pholi khathya nyaka lambzi

dedza nyomi kong‟aa nete

113

thedza dukwe kweve nkholi

chubwa nyoswa phivi nenkha

3. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo atatu

Zitsanzo

likhwithi dangali dululu gubidi

pwepwete ngumbali kakasi tololo

tiriri palantha chiriri hephethe

ngwinjiri setete dununu nyontcholi

thoboli laphathya lephethe kwakwata

ngundungu gwembere pwirikiti dipiti

vwetete kakata weyere ziriri

4. Mimvekero ya tsinde la maphatikizo anayi

Zitsanzo

thakwalala pholokoto polokotso thasalala

gulupati yangalala jojoboli balamanthu

lombokoto gugubidi ndundululu kholophethe

gonkhonono denkhenene kwakwalala khokhophotho

piriŵiri vwerekete yambakata tutuŵiri

5. Mimvekero ya tsinde lobwereza

Ili ndi gulu la mimvekero yomwe tsinde lawo limabwerezedwa ndipo kaŵirikaŵiri

imagwiritsidwa ntchito mobwereza momwemo.

Zitsanzo

seyaseya wemphawempha bwitibwiti pichikapichika

chikachika patipati libwalibwa taŵataŵa

lewulewu chikwichikwi dichidichi chinyachinya

phaluphalu tunyatunya zopizopi punzipunzi

114

Mitundu ya mimvekero

Mimvekero imaikidwa mu mitundu yaikulu yotsatira.

1. Mimvekero ya maonekedwe

Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za mtundu (kaonekedwe) wa zinthu.

Zitsanzo

a. Maso ako ali psu.

b. Kunja kwangoti ngwe.

c. Zovala zayera kuti mbe.

d. Mmera uli biriŵiri m‟munda.

e. Chidakwa chili bi ngati mtsiro.

2. Mimvekero ya mamvekedwe

Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za mamvekedwe a zinthu pathupi, m‟makutu,

m‟kamwa ndi m‟mphuno.

Zitsanzo

a. Thupi lako lili juu; kodi ukudwala?

b. Buluzi wagwa kuti phofo.

c. Ukamva kuti nginde, ndiye kuti afika.

d. Manyuchi ali tseketseke.

e. Mwagula sopo yabwino, ili guu.

3. Mimvekero ya mkhalidwe

Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za kakhalidwe ka chinthu.

Zitsanzo

a. Mtengowu uli nji.

b. Vumbwe ali bisale patchire.

c. Mwangoti du; kodi mwatani?

d. Ndisenza ndekha mtolowu; uli pepu.

e. Ali sukwasukwa chifukwa cha mantha.

115

4. Mimvekero ya mchitidwe

Mimvekero ya m‟mtunduwu imakamba za kachitdwe ka ntchito.

Zitsanzo

a. Nyani ali chinyachinya m‟munda.

b. Wangoti m‟nyumba gubidi, atandiona.

c. Chidakwa chili dzandidzandi.

d. Msampha wangoti fwamphu.

e. Ali yakaliyakali kuthamangira kumsika.

Kapangidwe ka mimvekero

Mimvekero ina ndi yachikhalire pomwe ina imachita kupangidwa kuchokera ku mitundu ina

ya mawu maka aneni ena.

Njira zopangira mimvekero kuchokera ku aneni ena ndi monga zotsatira.

1. Kusintha lembo lamtsekulanjira „a‟ lotsirizira tsinde la mneni kuti likhale „e‟ kapena „u‟.

Zitsanzo

Mneni Mvekero

gona gone

songoka songoke

tambalala tambalale

sokoloka sokoloku

koloŵeka koloŵeku

galamuka galamuku

2. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo aŵiri. Phatikizo lotsalalo

ndi limene limakhala mvekero.

Zitsanzo

Mneni Mvekero

thyola thyo

116

dinda di

khoma kho

gwira gwi

phwanya phwa

khapa kha

3. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo atatu. Maphatikizo aŵiri

otsalawo ndi amene amakhala mvekero.

Zitsanzo

Mneni Mvekero

phwafula phwafu

ng‟anima ng‟ani

pendama penda

wayula wayu

zyolika zyoli

thothola thotho

4. Kuchotsa phatikizo lotsiriza la tsinde la mneni wa maphatikizo atatu kenako n‟kubwereza

mvekero wopangidwayo (maphatikizo aŵiri otsalawo ndi amene amabwerezedwa) kuti

akhale mvekero wina watsopano.

Zitsanzo

Mneni ` Mvekero Mvekero

dzandira dzandi dzandidzandi

deruka deru deruderu

phulika phuli phuliphuli

yandama yanda yandayanda

wayula wayu wayuwayu

phothyola phothyo phothyophothyo

117

Ntchito

1. Kodi „mvekero‟ ndi chiyani?

2. Tchulani magulu atatu aliwonse a mimvekero ndipo pa gulu lililonse mupereke zitsanzo

zitatu.

3. Perekani mitundu itatu iliyonse ya mimvekero ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

zitsanzo zitatu.

4. Pangani ziganizo zomveka bwino ndi mimvekero yotsatira.

khathikha likhwithi njo

thotho pyuu ngwee

gwere tondovwiro ndalaa

tawii thedza phwi

nyontcholi lotho ndwii

5. Pangani mimvekero kuchokera ku aneni otsatira ndipo mutchule mitundu ya

mimvekeroyo.

weresa meza thwanima

phothyola fwikula phulika

likita duŵa nyukutula

118

119

|MUTU 12|

MPHATIKIRI

Kuganiza mozama

1. Fotokozani momwe dzina „mphatikiri‟ lidapangidwira kuchokera ku mawu ndi magawo

osiyanasiyana omwe mukuŵaona pa chithunzi chili pamwambapa.

2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „phatikira‟ yemwe ali mu msintho.

Mphatikiri ndi phatikizo lopezeka kumbuyo kapena kutsogolo kwa tsinde la mawu.

phatika

phatik-

-i

m-

-ira

120

Zitsanzo

1. munthu

Mawu woti „munthu‟ adapangidwa pophatikiza phatikizo „mu-‟ ku tsinde lothandiza

kupanga dzina „-nthu‟ choncho „mu-‟ ndi mphatikiri.

2. Tidzachitengadi.

M‟chitsanzochi muli maphatikizo angapo omwe adaphatikizidwa ku tsinde la mneni

„tenga‟. Maphatikizowo ndi „ti-‟, „-dza-‟, „-chi-‟ ndi „-di‟. Maphtikizo onseŵa ndi

aphatikiri.

Mitundu ya aphatikiri

Mu Chicheŵa, monganso mu ziyankhulo zina za Chibantu, muli mitundu yaikulu iŵiri ya

aphatikiri. Mitunduyo ndi iyi: mphatikiram‟mbuyo ndi mphatikiram‟tsogolo.

1. Mphatikiram‟mbuyo

Mphatikiram‟mbuyo ndi phatikizo lomwe limaphatikizidwa kumbuyo kwa tsinde la mawu.

Zitsanzo

chinthu (chi- ku -nthu)

mkulu (m- ku -kulu)

wonenepa (wo- ku nenepa)

chabwino (cha- ku bwino)

wansembe (wa- ku nsembe)

2. Mphatikiram‟tsogolo

Mphatikiram‟tsogolo ndi phatikizo lomwe limaphatikizidwa kutsogolo kwa muzu kapena

tsinde la mawu.

Zitsanzo

phikira (-ira ku phikir-)

sekedwa (-edwa ku sek-)

bwerani (-ni ku bwera)

gulanso (-nso ku gula)

onatu (-tu ku ona)

121

Ntchito za aphatikiri

Aphatikiri (aphatikiram‟mbuyo ndi aphatikiram‟tsogolo) amagwira ntchito zosiyanasiyana.

Ntchito za aphatikiram’mbuyo

Aphatikiram‟mbuyo amagwira ntchito zotsatira:

1. Kuthandiza kupanga mayina

M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amaphatikizidwa ku tsinde kapena mawu ndipo mawu

opangidwa amakhala dzina.

Zitsanzo

zi -nthu zinthu

li- -kulu likulu

m- londa mlonda

u- bwino ubwino

chi- kale chikale

2. Kukulitsa, kuchepetsa ndi kuchulukitsa mayina.

M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amakulitsa (kapena kunyoza), kuchepetsa kapena

kuchulukitsa mayina.

Zitsanzo

a. Kukulitsa kapena kunyoza

chimunda chidazi

chindege chimutu

chimwana chimbamu

b. Kuchepetsa

kamuzu timbalame

kansima tindiwo

kansengwa tindalama

c. Kuchulukitsa

122

achule ana

malembo mauta

mitengo zitsulo

d. Kusonyeza malo

M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo „ku-„, „mu-‟ ndi „pa-‟ amasonyeza malo.

Zitsanzo

ku- kumadzi

mu- m‟thupi

pa- patsala

e. Kusonyeza umwini (mwini chinthu) kapena kopezeka zinthu

M‟ntchitoyi aphatikiram‟mbuyo amaonetsa kuti wina ali ndi chinthu kapena kuti ndi

mwini chinthu.

Zitsanzo

tsa- tsabwalo (mwini bwalo)

tsa- tsang‟oma (mwini ng‟oma)

ka- kalitsiro (wokhala ndi litsiro)

ka- kansabwe (wokhala ndi nsabwe)

na- Nanjoka (kopezeka njoka)

na- Namikango (kopezeka mikango)

Kodi mu chicheŵa muli mphatikiram’kati?

Akatswiri azaziyankhulo amatsutsana kwambiri pa mfundo ya mphatikiram‟kati mu

ziyankhulo za Chibantu monga Chicheŵa. Akatswiri ena amati mu ziyankhulo za Chibantu

mulibe mphatikiram‟kati koma ena amati muli mphatikiram‟kati wapadera osati mmene

amayenera kukhalira potsatira malamulo a chiyankhulo enieni.

Kodi mphatikiram‟kati ndi chiyani?

Kunena motsata dongosolo la malamulo a chiyankhulo, mphatikiram‟kati ndi mphatikiri

yemwe amapezeka m‟kati mwa tsinde la mawu.

123

Mwachitsanzo, mu chiyankhulo chotchedwa Tagalog, chomwe chimayankhulidwa ku

Phillipines, muli zitsanzo zabwino za mphatikiram‟kati.

Zitsanzo

Tagalog Chicheŵa chake

1. bili gula

2. bumili -nagula, monga „anagula‟ (mu nthawi yakale)

3. lakad yenda

4. lumakad -nayenda, monga „anayenda‟ (mu nthawi yakale)

Kuchokera mu zitsanzo zili pamwambapa mutha kuona bwinobwino kuti mu chiyankhulo cha

Tagalog, mphatikiram‟kati („-um-‟) yemwe amatha kusonyeza nthawi yakale akupezeka

m‟kati mwenimweni mwa masinde „bili‟ ndi „lakad‟ ndipo akusiyana kwambiri ndi mphatikiri

„-na-‟ mu Chicheŵa yemwe akupezeka kunja kwa masinde „gula‟ ndi „yenda‟.

Potsata mfundoyi, mutha kuona kuti mu Chicheŵa mulibe mphatikiram‟kati chifukwa

sitingathe kuloŵetsa mphatikiri (monga mphatikiram‟kati) m‟katikati mwa tsinde la mawu a

Chicheŵa.

Zitsanzo

1. Achigula.

2. Chikudyedwa.

3. Amangodzivuta.

Mu (1) mphatikiri „-chi-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „gula‟

Mu (2) mphatikiri „-ku-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „pita‟

Mu (3) aphatikiri „-ma-‟, „-ngo-‟ ndi „-dzi-‟ akupezeka kumbuyo kwa tsinde „vuta‟

Apa zikuonekeratu kuti mu Chicheŵa mulibe mphatikiram‟kati. Choncho aphatikiri onse

omwe ankatengedwa ngati aphatikiram‟kati ndi aphatikiram‟mbuyo chifukwa amakhala

kumbuyo kwa tsinde. Komabe poti aphatikiriŵa akupezeka pakati pa mphatikiri

wamchitantchito kapena wamchitidwantchito ndi tsinde, tiyenera kuŵasonyeza pogwiritsa

ntchito amdulamawu aŵiri (monga „-na-‟).

Mitundu ndi ntchito za aphatikiram‟mbuyoŵa zili motere:

124

1. Mphatikiram‟mbuyo wa nthawi

Mphatikiriyu masonyeza nthawi za aneni (nthawi yomwe ntchito yachitikira).

Zitsanzo

a. Anadya nsima.

b. Mulungu adzatitsogolera.

2. Mphatikiram‟ mbuyo wolamula

Mphatikiriyu amagwiritsidwa ntchito popereka lamulo. Mphatikiriyu ndi „-zi-‟.

Zitsanzo

a. Muzipita kwanu tsopano.

b. Mwanawe, uzilimbikira maphunziro.

3. Mphatikiram‟mbuyo wodzichitira

Mphatikiriyu amasonyeza kuti ntchito yabwerera kwa yemwe waichita. Mphatikiriyu ndi „-

dzi-‟.

Zitsanzo

a. Mwana wadziluma.

b. Wadzicheka chonchi?

4. Mphatikiram‟mbuyo wapokhapokha

Mphatikiriyu amasonyeza kuti ntchito ichitika ngati ina ichitike. Aphatikiri otere ndi monga „-

ta-‟ ndi „-ka‟.

Zitsanzo

a. Atabwera, ndingapite nawo.

b. Ndisangalala akabwera.

5. Mphatikiram‟mbuyo wosonyeza kuthekera

Mphatikiriyu amasonyeza kuti wina angathe kuchita kanthu. Mphatikiriyu ndi „-nga‟.

Zitsanzo

a. Ndingayendetse sitima.

b. Galuyu angagwire nyama.

6. Mphatikiram‟mbuyo wa mchitidwantchito

125

Mphatikiriyu amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo yemwe wachitidwa kanthu.

Zitsanzo

a. Ndamuona iye.

b. Angozo achigwetsa chimtengo.

Ntchito za aphatikiram’tsogolo

Aphatikiram‟tsogolo amagwira ntchito zotsatira:

1. Kuthandiza kupanga misintho ya aneni

Aphatikiram‟tsogoloŵa amaphatikizidwa ku mizu ya aneni ndipo amathandiza kupanga

misintho ya aneni.

Zitsanzo

a. Galu wamenyedwa.

b. Anditengera ndalama zanga.

c. Mwandimenyetsa.

d. Atambala akumenyana.

e. Wayalula mphasa zanga ndani?

2. Kukhala akulitsi

Pali aphatikiram‟tsogolo ena apadera omwe amatchedwa „akulitsi‟. Aphatikiram‟tsogoloŵa

amatheka kuphatikizidwa pafupifupi kutsogolo kwa mtundu wina uliwonse wa mawu.

Aphatikiram‟tsogoloŵa ndi aŵa: „-be‟, „-nso‟, „-tu‟ ndi „-di‟.

a. -be

Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:

i. Kusonyeza kuti ntchito ikuchitika mopitiriza

Zitsanzo

• Angolirabe kuchokera m‟maŵa.

• Muzisesabe mpaka ndibwereko.

126

ii. Kusonyeza kuti wina sali ndi kanthu

Zitsanzo

• Ndilibe ndalama.

• Mwanayu alibe nzeru.

iii. Kusonyeza kuti ntchito ichitika pakapita nthawi pang‟ono (makamaka ntchito

inaikachitika).

Zitsanzo

• Mudyabe, akaphika.

• Ndigonabe ndikamaliza kuŵerenga.

iv. Kusonyeza makani pochita zomwe wina analetsedwa kuchita (kapena ngakhale pali

zifukwa zina zoletsa kutero).

Zitsanzo

• Ndadyabe ngakhale mwandiletsa

• Agulabe nyama yovunda ija.

b. -nso

Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:

i. Kusonyeza kuti ntchito yabwerezedwa (akaphatikizidwa ku mneni).

Zitsanzo

• Ndabweranso.

• Wapambananso chisankho.

ii. Kusonyeza kuphatikiza (si mmodzi yekha wochita kanthu komanso pali wina).

Pogwira ntchitoyi, mphatikiram‟tsogolo „-nso‟ amaphatikizidwa ku mitundu ina ya

mawu

monga mayina, mloŵam‟malo, muonjezi ndi mlumikizi.

Zitsanzo

• Inunso mubwere.

• Joni ndi mnzanga, Malitanso ndi mnzanga.

• Mwaba ndiponso mwapha.

127

• Leronso kugwa mvula.

c. -tu

Mphatikiram‟tsogoloyu amagwira ntchito zosiyanasiyana monga izi:

i. Kusonyeza kuti ntchito yachitika kwathunthu.

Zitsanzo

• Ndinaiŵaliratu zoti mubwera.

• Zikuoneka kuti mwatoperatu.

ii. Kusonyeza kuti ntchito iyenera kuchitika pasanaoneke zovuta zina kapena ntchito

ina isanachitike.

Zitsanzo

• Nkhanga zinapanganiratu kusanapse.

• Mudyeretu musanamwe mankhwala.

iii. Kusonyeza kuchenjeza kuti ngati wina achita kanthu ndiye kuti kanthu kena

kamutsatira.

Zitsanzo

• Pitatu umenyedwe.

• Muvulalatu mukadumpha.

3. Kuchulukitsa kapena kulemekeza

Mphatikiram‟tsogolo „-ni‟ amaphatikizidwa ku mizu ya aneni ndipo amasonyeza

kuchulukitsa

kapena kulemekeza.

Zitsanzo

a. Atsikana, limbikirani maphunziro.

b. Khalani pansi, bambo.

Kumbutso

Aphatikiram‟tsogolo angapo amatheka kutsatana.

Zitsanzo

128

1. Amudyeransotu.

2. Kodi mulipodi?

3. M‟phirimonso muli afisi.

4. Yendanibe, musatope.

Ntchito

1. Kodi „mphatikiri‟ ndi chiyani?

2. Gwiritsani ntchito aphatikiri otsatira mu ziganizo zomveka bwino.

mu- -ngo- -ni

chi- -zi- -be

ti- -ba- -tu

3. Perekani matanthauzo ndi zitsanzo zanuzanu za aphatikiri otsatira.

a. mphatikiram‟mbuyo

b. mphatikiram‟tsogolo

4. Lembani mawu okhala ndi aphatikiram‟tsogolo otsatira ndipo mufotokoze ntchito zawo.

-be -eka

-ula -edwa

-nso -ni

5. Lembani ziganizo ziŵiriziŵiri zomveka bwino ndi „ku‟ ndi „chi‟ ngati:

a. aphatikiram‟mbuyo

b. aphatikiram‟tsogolo

6. Tchulani mitundu ndi ntchito za aphatikiri omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo

izi.

a. Munthu ali ndi miyendo iŵiri.

b. Mtsikanayo amavina bwino.

c. Mupitekonso dzuŵa lisanaloŵe.

d. Loŵani m‟nyumbamu.

e. Galuyu ndi waukalidi.

129

7. Kodi mu Chicheŵa muli mphatikiram‟kati? Tsimikizirani yankho lanu.

130

131

|MUTU 13|

MGWIRIZANITSI

Kuganiza mozama

1. Kuchokera pa zomwe mukuona pamwambapa, sankhani mphatikiri woyenera

kuphatikizidwa ku tsinde „-dya‟ kuchokera pa aphatikiri aŵa: „a-‟, „wa-‟ ndi „ya-‟, kuti

mupange mawu omveka bwino ndi tsindelo.

2. Ndi chifukwa chiyani mukuganiza kuti mphatikiri mwasankhayo ndiye woyenera?

3. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „gwirizanitsa‟, yemwe ali mu msintho.

Mgwirizanitsi ndi mphatikiri yemwe amasonyeza mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa

mchitantchito kapena mchitidwantchito ndi mawu ena m‟chiganizo.

Chitsanzo

Nsalu langa wofiira uja lasoŵa.

Mfumu

adya wadya yadya

-dya

132

Chiganizo chili pamwambapa sichikumveka bwino ndipo n‟choseketsa chifukwa aphatikiri

omwe agwiritsidwa ntchito sakugwirizana mpang‟ono pomwe ndi mchitantchito „nsalu‟.

Aphatikiri oyenera ndi aŵa:

1. Nsalu yanga yofiira ija yasoŵa. (chimodzi)

2. Nsalu zanga zofiira zija zasoŵa. (zambiri)

Umenewu ndiwo mgwirizano womwe umakhalapo pakati pa mchitantchito kapena

mchitidwantchito ndi mawu ena mu chiganizo.

Mitundu ya agwirizanitsi

Agwirizanitsi amaikikidwa mu mitundu yosiyanasiyana yotsatira.

1. Mgwirizanitsi wa mchitantchito

Uyu ndi mphatikiri yemwe amagwirizana ndi mchitantchito ndipo amaphatikizidwa ku mneni.

Zitsanzo

a. Ife tadya nsima yosapsa.

b. Chala sichiloza mwini.

c. Mbuzi za mfumu zili kudambo.

Mu (a) „ta-‟ akugwirizana ndi mchitantchito „ife‟; mu (b) „chi-‟ akugwirizana ndi

mchitantchito „chala‟ ndipo mu (c) „zi-‟ akugwirizana ndi mchitantchito „mbuzi‟.

2. Mgwirizanitsi wa mchitidwantchito

Uyu ndi mphatikiri yemwe amagwirizana ndi yemwe wachitidwa kanthu. Nthawi zambiri

mgwirizanitsiyu amakhala pakati pa mphatikiram‟mbuyo ndi tsinde la mneni.

Zitsanzo

a. Ndaliona khasu lija.

b. Galu wachiwewe waŵaluma iwo.

c. Nsima yadyedwa.

Mu (a) „-li-‟ akugwirizana ndi mchitidwantchito „khasu‟; mu (b) „-ŵa-‟ akugwirizana ndi

mchitidwantchito „iwo‟ ndipo mu (c) „ya-‟ akugwirizana ndi mchitidwantchito „nsima‟.

3. Mgwirizanitsi wa mfotokozi

133

Mgwirizanitsi wa mfotokozi ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amathandiza kupanga

mfotokozi wamaonekedwe kapena wamkhalidwe ndipo amagwirizana ndi dzina kapena

mloŵam‟malo.

Zitsanzo

a. Andiphikira nsima yaiŵisi.

b. Wanga wamtali uja wabwera.

c. Ndagula mbale zachitsulo.

Mu (a) „yai-‟ akugwirizana ndi dzina „nsima‟; mu (b) „wam-‟ akugwirizana ndi

mloŵam‟malo „wanga‟ ndipo mu (c) „za-‟ akugwirizana ndi dzina „mbale‟.

4. Mgwirizanitsi wa umwini

Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde laumwini pofuna kupanga

mawu omwe amakamba zambiri za dzina.

Zitsanzo

a. Mwana wake wabwera.

b. Ndaliona buku langa.

c. Nkhosa zanu zikudya msipu.

Mu (a) „wa-‟ waphatikizidwa ku tsinde la umwini „-ke‟ ndipo akugwirizana ndi dzina

„mwana‟; mu (b) „la-‟ waphatikizidwa ku tsinde la umwini „-nga‟ ndipo akugwirizana ndi

dzina „buku‟ ndipo mu (c) „za-‟ waphatikizidwa ku tsinde la umwini „-nu‟ ndipo akugwirizana

ndi dzina „nkhosa‟.

5. Mgwirizanitsi woloza

Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde loloza pofuna kupanga

mawu olozera. Mgwirizanitsiyu amagwirizana ndi mawu olozedwa.

Zitsanzo

a. Munthu uja ndi wakuba.

b. Chaka chino ndilima thonje.

c. Patsala paja pagona chinziri.

134

Mu (a) „u-‟ waphatikizidwa ku tsinde loloza„-ja‟ ndipo akugwirizana ndi dzina „munthu‟; mu

(b) „chi-‟ waphatikizidwa ku tsinde loloza „-no‟ ndipo akugwirizana ndi dzina „chaka‟ ndipo

mu (c) „pa-‟ waphatikizidwa ku tsinde loloza„-ja‟ ndipo akugwirizana ndi dzina „patsala‟.

6. Mgwirizanitsi wa maŵerengo

Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo.

Mgwirizanitsiyu amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo yemwe akuŵerengedwa.

Zitsanzo

a. Mapanga aŵiri avumbwitsa.

b. Ulendo wachitatu wandikhumudwitsa.

c. Yake imodzi yapezeka.

Mu (a) „a-‟ waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo „-ŵiri‟ ndipo akugwirizana ndi dzina

„mapanga‟; mu (b) „wachi-‟ waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo „-tatu‟ ndipo

akugwirizana ndi dzina „ulendo‟ ndipo mu (c) „i-‟ waphatikizidwa ku tsinde la maŵerengo „-

modzi‟ ndipo akugwirizana ndi mloŵam‟malo „yake‟.

7. Mgwirizanitsi wa mgwirizano

Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku masinde a mgwirizano monga „-

mene‟, „-tere‟ ndi „-mwe‟ ndipo amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo wonenedwa.

Zitsanzo

a. Ndamuona mlendo amene wabwera kwanu.

b. Makhalidwe otere ndimadana nazo.

c. Izi ndi zomwe ndimayembekeza kuchitika.

Mu (a) „a-‟ waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano „-mene‟ ndipo akugwirizana ndi dzina

„mlendo‟; mu (b) „o-‟ waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano „-tere‟ ndipo akugwirizana ndi

dzina „makhalidwe‟ ndipo mu (c) „zo-‟ waphatikizidwa ku tsinde la mgwirizano „-mwe‟ ndipo

akugwirizana ndi mloŵam‟malo „izi‟.

8. Mgwirizanitsi wofunsira

Uyu ndi mphatikiram‟mbuyo yemwe amaphatikizidwa ku masinde ofunsira monga „-tani‟, „-

yani‟ „-ngati‟ ndi „-ti‟ ndipo amagwirizana ndi dzina kapena mloŵam‟malo wonenedwa.

Zitsanzo

135

a. Ukufuna ndalama zingati?

b. Mwagula botolo lotani?

c. Ndi atatu ati abedwa?

Mu (a) „zi-‟ waphatikizidwa ku tsinde lofunsira „-ngati‟ ndipo akugwirizana ndi dzina

„ndalama‟; mu (b) „lo-‟ waphatikizidwa ku tsinde lofunsira „-tani‟ ndipo akugwirizana ndi

dzina „botolo‟ ndipo mu (c) „a-‟ waphatikizidwa ku tsinde lofunsira „-ti‟ ndipo akugwirizana

ndi mloŵam‟malo „atatu‟.

Ntchito

1. Kodi „mgwirizanitsi‟ ndi chiyani?

2. Tchulani mitundu isanu iliyonse ya agwirizanitsi ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

zitsanzo

zanuzanu ziŵiri mu ziganizo. Mutseke mzere kunsi kwa agwiritsanitsiwo.

3. Lembani agwirizanitsi a mchitidwantchito m‟ziganizo pogwiritsa ntchito mayina otsatira

ndipo

mulembe mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.

achule mitengo mwezi

mzambwe zaka kudimba

4. Lembani agwirizanitsi a mfotokozi m‟ziganizo pogwiritsa ntchito mayina otsatira ndipo

mulembe mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.

khola kulima msodzi

gondwa mbuzi mango

5. Tchulani mitundu ya agwirizanitsi omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo izi.

a. Mphepo yasasula denga laudzu.

b. Agogo atiphera nkhunzi yonenepa kwambiri.

c. Kumanda kuja kwaŵirira kwambiri.

d. Galu waukuli amupha.

e. Atangomva nyimbo imodzi yokha sadachoke.

6. Chiganizo kuti chimveke bwino pamafunika mgwirizano wa mawu. Lembani aphatikiri

oyenera

mu mipata yotsatira pofuna kuonetsa mgwirizano wa mawu.

136

a. Njuchi __luma mwana __ng‟ono.

b. Aphunzitsi __luntha __pambanitsa ophunzira.

c. Galu __nu __gwira kalulu.

7. N‟chifukwa chiyani mphatikiri „-dzi-‟ wosonyeza kuti wina wadzichitira ntchito yekha si

mgwirizanitsi? Perekani chifukwa chachikulu chimodzi.

137

|MUTU 14|

ZIZINDIKIRO ZA M‟KALEMBEDWE

Kuganiza mozama

1. Perekani zitsanzo za zizindikiro zina zilizonse zomwe mumazidziŵa ndipo mutchule

matanthauzo ake.

2. Kuchokera pa zomwe mukuona pa zithunzi zili pamwambapa, mukuganiza kuti mkango

ndi nyani akuganizanji? Tsimikizirani yankho lanu.

Pamene tikulemba ziganizo, timagwiritsa ntchito zizindikiro za m‟kalembedwe

zosiyanasiyana molingana ndi zomwe tifuna kuonetsa monga izi: kupuma, kudabwa,

kutamula ndi kufunsa. Zizindikirozo ndi zimene zimatchedwa zizindikiro za m‟kalembedwe.

Mitundu ndi ntchito za zizindikiro za m’kalembedwe

Mitundu ndi ntchito za zizindikiro za m‟kalembedwe zili motere:

1. Mpumiro .

!

?

138

Ichi ndi chizindikiro chomwe chimasonyeza kupuma chifukwa choti ganizo latha. Mpumiro

umaikidwa kumapeto kwa chiganizo.

Zitsanzo

a. Bwerani kuno.

b. Uzipita kwanu.

c. Tiziteteza zachilengedwe.

Nthawi zina mpumiro umagwiritsidwa ntchito mu zidule za mayina a anthu.

Zitsanzo

a. Ndaona Bambo A.P. Masasa.

b. Bukuli linalembedwa ndi J.W. Gwengwe.

c. Mayi Mphatso C. Chimtengo anali nduna ya boma.

Kumbutso

Mpumiro sumaikidwa patsogolo pa mayina a anthu omwe atchulidwa modula (makamaka

mayina a maphatikizo oposa aŵiri) pokhapokha ngati mayinawo akumaliza ganizo.

Zitsanzo

a. Maya (Mayamiko) akuthamanga.

b. Ndakumana ndi Maya.

c. Gome (Gomezani) wafika kale.

2. Mpatuliro ,

Mpatuliro ndi chizindikiro chomwe chimagwiritsidwa ntchito tikafuna kupuma pang‟ono

pamene tikutchula mawu omwe ali m‟mndandanda. Kaŵirikaŵiri mawu a m‟mndandandawo

amakhala mayina, aloŵam‟malo ndi afotokozi.

Zitsanzo

a. Mundigulireko nsomba, mchere, anyezi, kale ndi mafuta ophikira.

b. Kumsonkhanoko kunali Azungu, Amwenye ndi anthu akuda.

c. Mwanayo ndi wamfupi, wakuda, wanzeru, waulemu komanso wosekaseka.

139

Mpatuliro umagwiranso ntchito yopatula nthambi yosaima payokha (ngati nthambi yosaima

payokhayo ndiyo yoyamba chiganizo) ku nthambi yoima payokha.

Zitsanzo

a. Popeza mwandiitana, ndabwera.

b. Ngakhale kunali mvula, iwo anapitabe kuphwando.

c. Chalaka bakha, nkhuku singatole.

Mpatuliro umagwiranso ntchito yopatula dzina (kapena kapandamneni) wa dzina lapadera.

Zitsanzo

a. Naphiri, mphunzitsi, wabwera.

b. Zuze, chilombo cham‟mudzi, wamenyedwa.

c. Chilema, mtengo wodabwitsa, uli ku Malosa.

Mpatuliro umaikidwanso pambuyo pa mawu omwe ali m‟mtengero m‟malo mwa mtamuliro.

Zitsanzo

a. Iye adati, “Chakudza sichiimba ng‟oma.”

b. Kodi John anati, “Tikumane poduka mphepo”?

c. “Chabwino,” mayi anayankha, “ndigula nsapatozo.”

Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito pofuna kusonyeza dzina kapena mloŵam‟malo

woitanira.

Zitsanzo

a. Kodi wadya kale, Yamikani?

b. Zione, bwera kuno.

c. Iwe, udzanditule mtsuko.

Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito polemba keyala yopingasa. Kumapeto kwa mzere

uliwonse mu keyala yopingasa (kupatula mzere wotsiriza) kumakhala mpatuliro.

140

Chitsanzo

Kasamba F.P. School,

Private Bag 8,

Nkhotakota.

Mpatuliro umagwiritsidwanso ntchito popatula mawu oyankhira (maka aonjezi) ndi mawu

otsatira.

Zitsanzo

a. Chabwino, mubwere maŵa.

b. Inde, ndi zoona kuti ndimamukonda.

c. Ayi, sindifuna zachipongwe.

3. Mtamuliro :

Mtamuliro ndi chizindikiro chomwe nthawi zambiri chimagwiritsidwa ntchito pofuna

kutambasula zomwe zanenedwa kale.

Mtamuliro umatamula (umatchula) mndandanda wa zinthu ndipo umaikidwa patsogolo pa

alozi kapena mawu oti „monga‟ ndi „mwachitsanzo‟.

Zitsanzo

a. Mundigulireko zinthu izi: nsapato, malaya ndi mabuku.

b. Iye anapambana maphunziro atatu aŵa: Chicheŵa, Chingerezi ndi Chilatini.

e. Unditengereko izi: mpeni, mbale ndi mphika.

Mtamuliro umagwiranso ntchito yotsekula mawu omwe amayankhulidwa mwachindunji ndi

munthu wina ndipo ali m‟mtengero.

Zitsanzo

a. Zione anati: “Ndifuna kudzakhala mtsogoleri wa dziko.”

b. Akuluakulu adati: “Ukasoŵa mng‟oma umadya mavu.”

c. Kamuzu adati: “Chuma cha Malaŵi chili m‟nthaka.”

Kumbutso

141

Mawu wotamulidwa (wokhala patsogolo pa mtamuliro amayamba ndi lembo laling‟ono ngati

mawuwo si dzina la mwinimwini kapena mawu oyankhulidwa ndi munthu wina.)

4. Mpumirapang‟ono ;

Mpumirapang‟ono umagwiritsidwa ntchito mu chiganizo cha ziganizo zingapo kapena cha

nthambi pofuna kupuma motalikirako tisanamalize ganizo. Chizindikirochi chili pakati pa

mpatuliro ndi mpumiro.

Chizindikirochi chimaikidwa pamalo pomwe pakanatha kuikidwa alumikizi monga aŵa:

„chifukwa‟, „poti‟, „popeza‟ ndi „kapena‟ pofuna kulumikiza nthambi za chiganizo.

Zitsanzo

a. M‟mudzimo mulibe anthu; onse anasamukamo. (M‟mudzimo mulibe anthu chifukwa onse

anasamukamo)

b. Sindikuperekezani; sindinasambe. (Sindikuperekezani poti sindinasambe.)

c. Tsogolani; sindifuna kuti andione. (Tsogolani popeza sindifuna kuti andione.)

Tingathe kugwiritsanso ntchito mpumirapang‟ono m‟chiganizo cha ziganizo chomwe chili ndi

ziganizo zotsutsana maganizo ngati sitifuna kugwiritsa ntchito alumikizi monga „koma‟ ndi

„ngakhale‟.

Zitsanzo

a. Ndimakonda therere; mayi anga amadana nalo.

b. Bambo amasuta fodya; ine sindimasuta.

c. Iye amandikonda; ine sindimukonda.

Mpumirapang‟ono umagwiranso ntchito pofuna kupatula magulu akuluakulu a mawu omwe

ali ndi zinthu zomwe zili m‟mndandanda ndipo alekanitsidwa ndi mipatuliro.

Chitsanzo

Tidzagula nthochi, mbatata ndi buledi kuti tidzadye mmaŵa; mapapaya, mpunga ndi nsomba

kuti tidzadye masana; komanso nyama, masikono ndi zakumwa kuti tidzadye ndi kumwa

tsiku laphwandolo.

5. Mfunsiro ?

Mfunsiro ndi chizindikiro chomwe chimagwira ntchito pofunsa funso lachindunji.

142

Zitsanzo

a. Ukuti bwanji?

b. Kodi mwadya?

c. Wabwera?

Chizindikiro cha mfunsiro sichigwiritsidwa ntchito mu mafunso opanda chindunji.

Zitsanzo

a. Wandifunsa ngati ndanyamuka kale.

b. Ndifuna ndidziŵe kuti munyamuka liti.

c. Mundiuuze kuti mungakonde zotani.

6. Mfuwuliro !

Ichi ndi chizindikiro chimene chimalembedwa patsogolo pa mawu omwe ayankhulidwa

mofuwula kapena mokuwa pofuna kusonyeza kudzidzimuka, kudabwa, kumva ululu,

kusangalala kapena kunyansidwa

Zitsanzo

a. Hi! Pali njoka.

b. Kalanga ine! Ndavulala.

c. Moto kuno! Motoo!

7. Nkhodolero ‟

Chizindikirochi chimalembedwa pomwe patsala mpata tikachotsa lembo lina pa mawu, maka

lembo lamtsekulanjira (lembo laliwu).

Zitsanzo

a. m‟nyanja (mu nyanja)

b. n‟kale (ndi kale)

c. Cham‟gwera (Chamugwera)

Pali maphatikizo ena mu Chicheŵa omwe amakhala ndi nkhodolero yomwe sisonyeza kuti

pachotsedwa lembo koma kuti maphatikizowo ndi madzeram‟mphuno.

Zitsanzo

a. ng‟amba

143

b. kang‟wing‟wi

c. ching‟wenyeng‟wenye

Nthawi zina nkhodolero imaikidwa pa mawu pofuna kusiyanitsa mawuwo ndi mawu ena

ofanana nawo m‟kalembedwe koma osiyana katchulidwe ndi matanthauzo.

Chitsanzo: mbale ndi m‟bale

mbale : chipangizo chodyeramo

m‟bale: munthu wobadwa naye bere kapena banja limodzi

7. Mdulamawu -

Chizindikirochi chimagwira ntchito zosiyanasiyana monga zotsatira.

a. Kusonyeza maphatikizo opanga mawu

Zitsanzo

i. Lilongwe (Li-lo-ngwe)

ii. kang‟wing‟wi (ka-ng‟wi-ng‟wi)

iii. mphunzitsi (m-phu-nzi-tsi)

b. Kusonyeza aphatikiri

Zitsanzo

i. mphatikiram‟mbuyo : ka- (kanthu), a- (apusi), -na- (anadya), -ku- (tikubwera)

ii. mphatikiram‟tsogolo : -era (tengera), -ana (kondana), -etsetsa (onetsetsa)

iii. akulitsi : -nso (bweranso), -be (sungabe), -tu (tengatu), -di (munthudi)

c. Polemba magulu a mayina monga aŵa: Mu-, Mi- ; Li-, Ma- ; Ka-, Ti- ; Chi-, Zi-

d. Polemba aneni a phatikizo limodzi monga aŵa: -fa, -gwa, -dya, -mwa, -dza, -cha, -kha

Kumbutso

Sitigwiritsa ntchito mdulamawu polemba mawu ophatikizana ndi achibwereza.

Zitsanzo

a. njokaluzi (osati njoka-luzi)

b. kaŵirikaŵiri (osati kaŵiri-kaŵiri)

c. tumphatumpha (osati tumpha-tumpha)

144

8. Mkutiramawu ( )

Chizindikirochi chimagwira ntchito zotsatira.

a. Kupereka mawu ena ofanana tanthauzo ndi womwe akuyang‟anidwa mwachindunji.

Zitsanzo

i. Iye wachita kaguni (manyazi) atamuseka.

ii. Galu wanu wapha nkhaŵena (nkhanga) yanga.

b. Kupereka tanthauzo la mawu amatanthauzo apatali monga zining‟a.

Zitsanzo

i. Ndi zoona kuti iwo ayenda chogona (amwalira).

ii. Nkhaniyo yandidulitsa mutu wa zizwa (yandidabwitsa).

c. Kutambasula langizo kuti limveke bwino.

Zitsanzo

i. Lembani ziganizo zomveka bwino ndi zining‟a zotsatirazi kuonetsa kuti mukudziŵa

matanthauzo ake (chining‟a chimodzi pa chiganizo chimodzi).

ii. Nyumbayo ndi yosasoŵa kwenikweni chifukwa ngakhale mwana amaidziŵa. Ngati

mungasokere, mutha kufunsa (koma osafunsa anthu okayikitsa).

9. Mtengero “ ”

Ntchito yaikulu ya chizindikirochi ndi kukuta zomwe munthu wina wayankhula (zoyankhula

mwini).

Zitsanzo

a. Iye anati, “Kwapsa tonola sudziŵa mtima wa moto.”

b. “Ndabwera,” John anandiuza, “kudzaona amayi.”

c. “Kodi mwadya kale?” mnzanga anandifunsa.

Mtengero umagwiritsidwanso ntchito pokuta mitu ya m‟buku, ndakatulo, nyimbo, nthano za

makolo, nkhani zazifupi ndi nkhani zazitali.

Zitsanzo

145

a. Onani mu buku la Mbiri ya Acheŵa za “Ufumu wa Mkanthama Mwale” pa tsamba 139.

b. Ine sindinaŵerengapo ndakatulo yotchedwa “Chilola Wopanda Mano” ndi nkhani yaifupi

ya

“Zina Ukaona”.

c. Wambali Mkandawire anaimba nyimbo ya “Kavuluvulu”.

Mitengero imaikidwa mu mitundu yaikulu iŵiri iyi: mtengero wa mphini ziŵiriziŵiri (“ ”)

ndi mtengero wa mphini imodziimodzi („ ‟).

1. Mtengero wa mphini ziŵiriziŵiri

Mtengerowu ndi umene umagwiritsidwa ntchito kwambiri. Mtengerowu umagwira ntchito

zotsatira.

a. Kukuta zoyankhula mwini (mawu enieni omwe wina wayankhula)

Zitsanzo

i. “Kodi umandikonda?” Chilipo adandifunsa.

ii. Iye anati, “Mukapanda kusamala, muvutika ndi njala chaka chino.”

iii. “Ntchito ya uchembere wabwino ndi ya aliyense,” Mfumu Kwataine inatero.

b. Kuloza mawu a paphata (mawu omwe tifuna kuŵayang‟anitsitsa).

Zitsanzo

i. Mawu woti “fisi” ali ndi matanthauzo ambiri.

ii. Kodi mawu woti “nyenyezi” ali ndi maphatikizo angati?

iii. “Chifwirimbwiti” ndi chiyani?

2. Mtengero wa mphini imodziimodzi

Kaŵirikaŵiri mtengero wa mtunduwu umagwiritsidwa ntchito pokuta mawu omwe

adayankhulidwa ndi munthu wina ndipo ali mu mtengero wina.

Chitsanzo

Mwanayo anafunsa amake, “Kodi ndi zoona kuti Kamuzu Banda adati, „Ndabwera

kudzaphwanya chitaganya chonunkha‟ atangofika kuchokera ku Mangalande?”

146

Kaŵirikaŵiri mtengero wa mphini imodziimodzi ndi umene umagwiritsidwa ntchito poloza

mawu a paphata (omwe tifuna kuŵayang‟anitsitsa).

Zitsanzo

i. Mawu woti „fisi‟ ali ndi matanthauzo ambiri.

ii. Kodi mawu woti „nyenyezi‟ ali ndi maphatikizo angati?

iii. „Chifwirimbwiti‟ ndi chiyani?

Kumbutso

Alembi ambiri anthano zazitali makonda kugwiritsa ntchito mtengero wa mphini

imodziimodzi pokuta zoyankhula mwini.

Chenjezo

Ngati mawu omwe ali m‟mtengero ndi funso, mfunsiro uzikhala m‟kati mwa mtengero.

Zitsanzo

a. “Kodi mwagula nsomba?” Eliza anafunsa bambo ake.

b. “Mwandionerako ndalama zanga?” iye anafunsa modandaula.

Mfunsiro umaikidwa kumapeto kwa mtengero ngati mawu omwe afuna kudziŵa za mawu

omwe ali m‟mtengerowo ndi funso.

Chitsanzo

Kodi mayi anati, “Kasambe”?

Mawu woti “kasambe” si funso koma mawu oti “Kodi mayi anati”.

MALEMBO AAKULU

Malembo amalembedwa potsata malamulo. Sitimangolemba malembo chilembelembe.

Malembo aakulu ali ndi malo ake omwe ayenera kulembedwapo. Kalembedwe ka malembo

aakulu kotsata malamulo kali motere.

1. Pamene tiyamba kulemba chiganizo, mawu woyamba amakhala ndi lembo lalikulu.

Zitsanzo

a. Ulimi wothirira ndi waphindu.

147

b. Akuti akupezani posachedwapa.

c. Chaka chino tibzala mitengo yambiri.

2. Poyamba kulemba mayina a mwinimwini.

Zitsanzo

a. Mtsinje wa Shire ndi waukulu.

b. Dziko la Malaŵi ndi lamtendere.

c. Ndimapembedza Mulungu mmodzi.

d. Tibwera kwanu Lachitatu.

e. Ndagula mbewu ya chimanga ya Chitute.

3. Polemba malonje a kalata timayamba kulemba dzina la amene tikumulembera ndi lembo

lalikulu ngakhale dzinalo likhale dzina lopanda mwinimwini.

Zitsanzo

a. Okondedwa Bambo ndi Mayi,

b. Wokondedwa Bwana,

4. Mu nthano za makolo ndi zisudzo za nyama, mayina a apangankhani komanso a

atengambali amayamba ndi malembo aakulu ngakhale akhale mayina opanda

mwinimwini.

Zitsanzo

a. Chibwenzi cha Fisi ndi Mkango chinali chachinyengo.

b. Mu nthanoyo Kalulu anapusitsa Mvuwu ndi Njovu.

c. Mu nkhalango ya Matsano, mnzake wa Fulu anali Kalulu.

5. Mu zoyankhula mwini, mawu a m‟mtengero amayamba ndi lembo lalikulu.

Zitsanzo

a. Iwo anakalipa, “Chokani ophunzira osamva!”

b. Iye anati, “Khalani pansi.”

Ntchito

148

1. Lembani ntchito ziŵiriziŵiri za zizindikiro za m‟kalembedwe zotsatira ndipo pa ntchito

iliyonse mupereke chitsanzo chanuchanu chimodzi m‟chiganizo.

a. mpatuliro

b. mtamuliro

c. mkutiramawu

d. mtengero

e. mpumirapang‟ono

2. Lembani zizindikiro za m‟kalembedwe zoyenera mu ziganizo zotsatirazi.

a. Iye wati ndikudziŵa zomwe mwabisa.

b. Mundigulireko zinthu izi mabuku, zolembera ndi nsapato.

c. Bwera kuno, iye adamuuza mwanayo.

d. Sindidya mwandinyoza.

e. Ndibwere liti

3. Lembani zizindikiro za m‟kalembedwe zoyenera komanso mawu aakulu oyenera mu

kandimeyi:

Mu malawi muno amayi ena maka akumudzi amalimbikitsa miyambo ya makolo

yoipa yomwe imachititsa abambo ena kuti azichitira nkhanza amayi ndi atsikana

mwachitsanzo amayi ena amalimbikitsa anamwali kutsata miyambo yoipa yomwe

imapereka mpata kwa amuna ena kuti azichitira nkhanza ana aakazi amayi ena

amalimbikitsa nkhanza kupyolera mu nyimbo, monga ya kapirire, ndi malangizo kwa

akwatibwi kuti azikamvera ndi kupirira ngakhale amuna awo azikaŵazunza.

149

|MUTU 15|

CHIGANIZO

Kuganiza mozama

1. Fotokozani zomwe mukuona kuti zikuchitika pa chithunzi chili pamwambapa. Ganizo

lililonse likhale palokha.

2. Kuchokera pa njira zopangira mayina zosiyanasiyana zomwe munaphunzira, pangani

mayina anuanu kuchokera ku mneni „ganiza‟.

Chiganizo ndi mawu kapena gulu la mawu lokhala ndi mneni ndipo limapereka ganizo

lathunthu.

Zitsanzo

1. Ndakhuta.

150

2. Ine ndadya nsima.

3. Mtengo uja wagwa.

4. Katangale ndi woipa.

Mawu ofunikira kwambiri kuti chiganizo chimveke bwino komanso kupereka tanthauzo ndi

aŵa: mchitantchito, mneni (ndi mchitidwantchito). Komabe si ziganizo zonse zomwe

zimakhala ndi mchitidwantchito.

Nthawi zina chiganizo chitha kukhala ndi zigawo zonse zofunikira (mchitantchito ndi mneni)

koma sichitha kupereka ganizo logwira mtima poganizira zochitika tsiku ndi tsiku.

Kaŵirikaŵiri zoterezi zimachitika mu nkhani zamchezo ndi zolembedwa ndipo

n‟zovomerezeka chifukwa alembi amakhala ndi ufulu wotero.

Zitsanzo

1. Kamuzu ndi mkango.

2. Nkhalango ikuvina.

3. Joni wasenza phiri la Zomba.

Magawo a chiganizo

Chiganizo chilichonse chimakhala ndi magawo aakulu aŵiri. Magawo aŵiriwo ndi aŵa: gawo

losonyeza yemwe wachita ntchito ndi gawo losonyeza ntchito yomwe yachitika. Gawo

losonyeza yemwe wachita ntchito limatchedwa „mchitantchito‟ (mwininkkani) ndipo gawo

lomwe limasonyeza ntchito yomwe yachitika limatchedwa „mnenankhani‟.

Zitsanzo

1. Uyu si mnzanga.

2. Mwana wadya phala.

3. Munthu waulesi satukula dziko.

4. Amayi ndi abambo apita kumunda.

5. Mvula yamasiku ano ndi yanjomba.

Mchitantchito (mwinkhani)

Mnenankhani

151

1. Uyu

2. Mwana

3. Munthu waulesi

4. Amayi ndi abambo

5. Mvula yamasiku ano

si mnzanga

wadya phala

satukula dziko

apita kumunda

ndi yanjomba

Kaŵirikaŵiri mchitantchito wa chiganizo amatha kukhala dzina, kapena kapandamneni wa

dzina kapenanso mloŵam‟malo.

Mitundu ya ziganizo

Ziganizo zimaikidwa mu mitundu yaikulu yotsatira.

1. Chiganizo chopanda nthambi

Chiganizo chopanda nthambi chimakhala ndi mchitantchito ndi mnenankhani mmodzi.

Mnenankhani mmodziyo amakhala ndi mneni weniweni mmodzi. Chiganizochi ndi nthambi

yoima payokha basi.

Zitsanzo

a. Mphaka wapha khoswe.

b. Nyengo ikusintha.

c. Kodi mwagula nsalu ija?

2. Chiganizo cha ziganizo zingapo

Chiganizo cha ziganizo zingapo chimakhala ndi ziganizo zina m‟kati mwake. Ziganizo

zingapozo zimalunzanitsidwa ndi mlumikizi. Mnenankhani wa chiganizochi amakhala ndi

aneni angapo.

Chitsanzo

Ine ndadya nsima ndipo ndakhuta.

Mu chiganizo chili pamwambapa muli ziganizo ziŵiri: Ine ndadya nsima ndi (Ine) ndakhuta.

Ziganizo ziŵirizi zalunzanitsidwa ndi mlumikizi „ndipo‟.

Zitsanzo zina

152

a. Agogo ake sasuta fodya koma amamwa moŵa.

b. Ife talemba mayeso ndipo tipambama.

c. Alendo athu anabwera koma akhumudwa choncho apita kwawo.

Ziganizo zomwe zimapanga chiganizo cha ziganizo zingapo zimakhala ziganizo zopanda

nthambi.

3. Chiganizo cha nthambi

Chiganizo cha nthambi chimakhala ndi nthambi yoima payokha ndi nthambi yosaima

payokha.

Nthambi ya chiganizo ndi gulu la mawu m‟chiganizo lomwe limakhala ndi mneni wakewake.

Zitsanzo

a. N‟zoona kuti atolankhani athu ali ndi ufulu.

b. Mbuzi zanga ndazipeza patapita masiku atatu.

c. Akaphika nsima, tidya.

Mu (a) nthambi za chiganizo ndi izi:

i. N‟zoona

ii. kuti atolankhani athu ali ndi ufulu

Mu (b) nthambi za chiganizo ndi izi:

i. Mbuzi zanga ndazipeza

ii. patapita masiku atatu

Mu (c) nthambi za chiganizo ndi izi:

i. Akaphika nsima

ii. tidya

Chenjezo

Tisasokoneze „chiganizo cha ziganizo zingapo‟ ndi „chiganizo cha nthambi‟. Ziganizo zomwe

zimapanga chiganizo cha ziganizo zingapo zimatha kuima pazokha n‟kupereka ganizo pomwe

chiganizo cha nthambi chimakhala ndi chiganizo chimodzi chokha chopereka ganizo ndipo

kagulu kena ka mawu kokhala ndi mneni kamadalira chiganizo chimodzicho kuti kapereke

ganizo.

153

4. Chiganizo cha ziganizo zanthambi

Chiganizochi chimakhala ndi nthambi yoima payokha imodzi ndi nthambi zosaima pazokha

zingapo.

Chitsanzo

Tili m‟tulo, mbava zinaloŵa m‟nyumba ngakhale panja panali alonda.

Mu chiganizo chili pamwambachi, nthambi yoima payokha ndi „mbava zinaloŵa m‟nyumba.‟

Tikaonetsetsa bwino mu chiganizochi muli nthambi zosaima pazokha ziŵiri izi: „tili m‟tulo‟

ndi „ngakhale panja panali alonda.‟

Zitsanzo zina

a. Gogo Chirwa anadodoma zedi atamva Mzungu akuyankhula Chitonga popeza adali

asadamvepo

zotere.

b. Ngakhale anatipeza tisanayambe kudya, iwo sanadye nafe chifukwa sadya kwa eni.

c. Mvula ikagwa bwino, tikolola chimanga chambiri poti tachita zonse zofunikira zomwe

mlangizi

anatiuza.

154

Chiganizo cha ziganizo za nthambi zingapo chilichonse chili motere:

Mudzaphunzira zambiri za nthambi za chiganizo mu gawo la „Nthambi za chiganizo‟.

Kuphwanya chiganizo chopanda nthambi

Chiganizo chopanda nthambi chimatheka kuphwanyidwa mu zigawo za mawu kapena magulu

a mawu omwe adachipanga. Pophwanya chiganizo chopanda nthambi timaona mfundo

zotsatirazi.

1. Kusanthula mchitantchito ndi mchitidwantchito

Zitsanzo

a. Iye ndi Taonere apita kwawo dzulo.

b. Nyama zakutchire zimakopa alendo.

c. Makolo anga amandipatsa malangizo abwino nthawi zonse.

Chiganizo (Nthambi yoima

payokha)

Nthambi zingapo mu chiganizo

1. Gogo Chirwa anadodoma zedi

a. atamva Mzungu akuyankhula Chitonga

b. popeza adali asadamvepo zotere

2. Iwo sanadye nafe

a. ngakhale anatipeza tisanayambe kudya

b. chifukwa sadya kwa eni

3. Tikolola chimanga chambiri

a. mvula ikagwa bwino

b. poti tachita zonse zofunikira

c. zomwe mlangizi anatiuza

155

Mchitantchito

Mchitidwantchito

a. Iye ndi Taonere

apita kwawo dzulo

b. Nyama zakutchire

zimakopa alendo

c. Makolo anga

amandipatsa malangizo abwino nthawi zonse

2. Kusanthula mchitantchito, mchitidwantchito, mneni ndi ziwonjezero zawo

a. Chiwonjezero cha mchitantchito ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene

kamafotokoza zambiri za mwininkhani

b. Chiwonjezero cha mchitidwantchito ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene

kamakamba zambiri za mchitidwantchito

c. Chiwonjezero cha mneni ndi mawu kapena kagulu ka mawu kamene kamakamba

zambiri za mneni. Kaŵirikaŵiri chiwonjezero cha mneni chimakhala muonjezi kapena

kapandamneni wa muonjezi.

Zitsanzo

a. Ana omva mwambo sanyoza makolo awo nthawi zonse.

b. Ife tonse tagula zinthu zabwino motchipa kumsika.

c. Mtsikana wokongola uja anaba mafuta onunkhira dzulo kusitolo.

156

Mchitantchito

Chiwonjezero

cha

Mchitantchito

Mneni

Chiwonjezero

cha mneni

Mchitidwantchito

Chiwonjezero cha

Mchitidwantchito

Ana

omva mwambo

sanyoza

nthawi zonse

makolo

awo

Ife

tonse

tagula

motchipa

kumsika

zinthu

zabwino

Mtsikana

wokongola uja

anaba

kusitolo

dzulo

mafuta

onunkhira

Nthambi ya chiganizo

Nthambi ya chiganizo ndi gulu la mawu m‟chiganizo lomwe limakhala ndi mchitantchito

(mwininkhani) ndi mnenankhani.

Chitsanzo

Iye anabwera dzulo dzuŵa likuloŵa kumene.

Mu chitsanzo chili pamwambapa muli magulu aŵiri a mawu: „Iye anabwera dzulo‟ ndi

„dzuŵa likuloŵa kumene.‟

Gulu lililonse la mawuŵa lili ndi mchitantchito ndi mnenankhani wakewake.

Mu gulu loyamba, mchitantchito ndi „Iye‟ ndipo mnenenkhani ndi „anabwera dzulo‟.

Mu gulu lachiŵiri, mchitantchito ndi „dzuŵa‟ ndipo mnenenkhani ndi „likuloŵa kumene‟.

Mneni wa mnenankhani mu gulu loyamba la mawu ndi „anabwera‟ ndipo mneni wa

mnenankhani mu gulu lachiŵiri la mawu ndi „likuloŵa‟.

Mitundu ya nthambi za chiganizo

157

Pali mitundu iŵiri ya nthambi za chiganizo: nthambi yoima payokha ndi nthambi yosaima

payokha.

1. Nthambi yoima payokha

Nthambi yoima payokha ndi gulu la mawu lokhala ndi mchitantchito wa chiganizo ndi

mnenankhani wogwirizana ndi mchitantchitoyo. Nthambi yoima payokha imakhala

yodzidalira chifukwa imapereka ganizo lathunthu payokha.

Chitsanzo

Nkhanga zinapangana kunja kusanapse.

M‟chitsanzochi mchitantchito wa chiganizo ndi „Nkhanga‟ ndipo mnenankhani yemwe

akugwirizana ndi mchitantchitoyo ndi „zinapangana‟. Mogwirizana ndi tanthauzo la nthambi

yoima payokha ndiye kuti m‟chitsanzochi, nthambi yoima payokha ndi „Nkhanga

zinapangana‟ chifukwa ikupereka ganizo lomveka bwino poyerekeza ndi nthambi ina yomwe

yatsala: „kunja kusanapse‟.

2. Nthambi yosaima payokha

Nthambi yosaima payokha ndi gulu la mawu lokhala ndi mchitantchito (osati wa chiganizo)

ndi mnenankhani koma nthambiyi simadzidalira kuti ipereke ganizo lathunthu. Nthambiyi

imadalira nthambi yoima payokha kuti ipereke ganizo.

Chitsanzo

Nkhanga zinapangana kunja kusanapse.

Mu chiganizo „Nkhanga zinapangana kunja kusanapse‟, nthambi yomwe sikuima payokha ndi

„kunja kusanapse‟. Nthambiyi ndi nthambi yosaima payokha ndipo ikudalira nthambi yoima

payokha (Nkhanga zinapangana) kuti ipereke ganizo.

Zitsanzo zina

1. Ndi zoona zoti iye ndi mnzanga.

2. Galimoto yomwe agula yachita ngozi.

3. Ngakhale ulire, sindikupatsa ndalamazo.

4. Mvula ikugwa mwanjomba chifukwa nyengo ikusintha.

5. Mmene unkabwera, udali mwana wabwino.

158

Nthambi yoima payokha

Nthambi yosaima payokha

1. Ndi zoona

zoti iye ndi mnzanga

2. Galimoto yachita ngozi

yomwe agula

3. Sindikupatsa ndalamazo

ngakhale ulire

4. Mvula ikugwa mwanjomba

chifukwa nyengo ikusintha

5. Udali mwana wabwino

mmene unkabwera

Mitundu ya nthambi zosaima pazokha

Nthambi zosaima pazokha zimaikidwa mu mitundu yakeyake itatu yotsatira: nthambi ya

dzina, nthambi ya mfotokozi ndi nthambi ya muonjezi.

1. Nthambi ya dzina

Nthambi ya dzina ndi nthambi yosaima payokha yomwe imagwira ntchito ngati dzina.

Nthambiyi ndi yankho la funso „chiyani‟ kapena „kuti chiyani‟ kapenanso „-yani‟ ndi „-ti‟?

Chitsanzo

Ndi zabodza zoti Joni wabwera.

a. Ndi zabodza.

b. Ziti (zoti chiyani)?

c. Zoti Joni wabwera.

Choncho „zoti Joni wabwera‟ ndi nthambi ya dzina.

Zitsanzo zina

a. Sadaulule zomwe anagwirizana.

b. Unene chomwe chayambitsa mkanganowu.

c. Zoti amadyera nyama, si zachilendo.

d. Ndimadziŵa kuti atolankhani ena amalemba zopsetsa mtima.

e. Ife tamva zimene mwapangana.

159

Ntchito za nthambi za dzina

Nthambi za dzina zimagwira ntchito zosiyanasiyana monga zotsatira.

1. Kukhala mwininkhani (mchitantchito)

Zitsanzo

a. Zomwe wachita zatikhumudwitsa.

b. Mwatengazo ndi zakuba.

c. Wochita izi, sadzapulumuka.

2. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito)

Nthambi za dzina zimatha kukhala apamtherankhani (amchitidwantchito) otsatira.

a. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wachindunji

Zitsanzo

i. Iye wakolola zomwe anabzala.

ii. Andiuza kuti safuna zachipongwe.

iii. Mundisankhire zimene ndimakonda.

b. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wopanda chindunji

Zitsanzo

i. Iye wamuphikira phala mwana amene akudwala.

ii. Ife taŵathamangitsira agogo anyani omwe amawavutitsa.

iii. Ndamusankhira Maliya zimene ndimakonda.

c. Kukhala pamtherankhani (mchitidwantchito) wa mperekezi

Zitsanzo

i. Anakhutitsidwa ndi zomwe ndinamufotokozera.

ii. Mupereke mwayi kwa aliyense yemwe angafune.

iii. Tikhale tcheru ku zimene ayankhule.

3. Kukhala mtsirizitsi wa mneni

160

Zitsanzo

i. Izi ndi zomwe umafuna.

ii. Zinthu wagulazo si zimene ndinakutuma.

iii. Kamuzu anali munthu yemwe ankakonda ulimi.

Kumbutso

Tinafotokoza kale kuti aneni odalira „ndi‟ ndi „si‟ komanso mneni wothandizira „-li‟ sapereka

ganizo pawokha. Ichi ndicho chifukwa chake nthambi zoima pazokha „Izi ndi‟, „Zinthu

wagulazo si‟ ndi „Kamuzu anali‟ sizikupereka ganizo lathunthu.

2. Nthambi ya mfotokozi

Nthambi ya mfotokozi ndi nthambi yosaima payokha yomwe imagwira ntchito ngati

mfotokozi. Nthambiyi imakamba zambiri za dzina kapena mloŵam‟malo.

Nthambiyi ndi yankho la funso „-ti?‟ kapena „-tani?‟. Nthawi zambiri nthambiyi imayamba

ndi mawu a mgwirizano (ochokera ku masinde „-mene‟ kapena „-mwe‟).

Zitsanzo

a. Zitatu zomwe zaphedwa ndi zanga.

b. Ntchito imene munandilonjeza si imeneyi.

c. Kumudzi komwe ndinabadwira ndi kuno.

d. Msungwana akubwera apoyo sindimudziŵa.

e. Munthu wofuna kupambana mayeso ayenera kulimbikira.

Mu chiganizo (a) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za mloŵammalo „zitatu‟.

Mu chiganizo (b) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „ntchito‟.

Mu chiganizo (c) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „kumudzi‟.

Mu chiganizo (d) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „msungwana‟.

Mu chiganizo (e) nthambi ya mfotokozi ikukamba zambiri za dzina „munthu‟.

Mu zitsanzo (d) ndi (e) mawu a mgwirizano sanalembedwe.

3. Nthambi ya muonjezi

Nthambi ya muonjezi ndi nthambi yosaima payokha imene imagwira ntchito ngati muonjezi.

Nthambiyi ili ndi mitundu yakeyake yambiri molingana ndi ntchito zomwe nthambizo

zimagwira. Mitundu ndi ntchitozo zili motere:

161

a. Nthambi ya muonjezi wa mchitidwe

Nthambiyi imatidziŵitsa momwe ntchito yachitikira poyankha funso „bwanji‟ kapena

„motani‟.

Zitsanzo

i. Amaimba monga mmene amaimbira amake.

ii. Iye akuyenda ngati watopa.

iii. Mphaka amadya monga safuna.

b. Nthambi ya muonjezi wa malo

Nthambiyi imatidziŵitsa komwe ntchito inachitikira poyankha limodzi mwa mafunso aŵa:

„pati‟, „poti‟, „kuti‟ kapena „muti‟.

Zitsanzo

i. Komwe wachedwa msulu, kuli nyerere.

ii. Mubzale mbewuzo momwe muli chinyontho.

iii. Ndabisa ndalamazo pamene wina sangazione.

c. Nthambi ya muonjezi wa nthawi

Nthambiyi imatifotokozera za nthawi yomwe ntchito inachitika ndipo imayankha funso „liti‟

kapena „nthawi yanji‟.

Zitsanzo

i. Mmene munkabwera, munali anthu abwino.

ii. Iye anadabwa madzi atamufika m‟khosi.

iii. Nthawi yomwe mwamva m‟mimba, imwani mankhwala.

d. Nthambi ya muonjezi wa chifukwa

Nthambiyi imatidziŵitsa „chifukwa‟ chochitira ntchito. Kaŵirikaŵiri nthambiyi imayankha

funso loti „chifukwa chiyani‟ kapena „chifukwa ninji‟.

Zitsanzo

i. Wamenyedwa chifukwa anamuyamba wodwala misala.

ii. Popeza mwandinyoza, sindidya nsima yanu.

iii. Papsa tonola poti sudziŵa mtima wa moto.

e. Nthambi ya muonjezi wa cholinga

162

Nthambiyi imatiuza „cholinga‟ chogwirira ntchito. Nthawi zambiri nthambiyi imayankha

funso loti „chifukwa chiyani‟ (ngakhale simanena za „chifukwa‟ koma za „cholinga‟).

Kaŵirikaŵiri nthambiyi imayamba ndi mawu woti „kuti‟.

Zitsanzo

i. Yesu anafa kuti tipulumuke.

ii. Bwerani mudzaone zomwe ndakugulirani.

iii. Akuphunzira n‟cholinga choti achotse umbuli.

f. Nthambi ya muonjezi wolabadira

Nthambiyi imayamba ndi mawu monga aŵa: „ngakhale‟ (kapena nthambi zake „chingakhale‟,

„kungakhale‟, „angakhale‟) ndi „chinkana‟.

Zitsanzo

i. Sindipitabe ngakhale mundinyengerere.

ii. Angakhale mukane chakudyachi, mwalepherabe mayeso.

iii. Chinkana mulire, sindikuthandizanibe.

g. Nthambi ya muonjezi wa pokhapokha

Nthambiyi imaonetsa kuti ntchito ichitika ina ikachitika. Nthambiyi imatha kuyamba ndi

mawu monga aŵa: „ngati‟, „pokhapokha‟ ndi „mpaka‟. Nthawi zina mneni wa m‟nthambiyi

amakhala ndi mphatikiri „-ka-‟ kapena „-ta-‟.

Zitsanzo

i. Sindipita kuphwandoko pokhapokha andiitane.

ii. Ngati abwera, ndipita nawo ku Lilongwe.

iii. Mutagwira ntchitoyo mwaluso, ndingakulipireni moyenera.

Pamene tigwiritsa ntchito mphatikiri „-ta-‟ pofuna kuonetsa upokhapokha, tiyenera

kukumbukira kuti mneni wa nthambi yoima payokha azikhala ndi mphatikiri „-nga-‟.

Zitsanzo

i. Atabwera, ndingasangalale.

ii. Mungayankhe mosavuta atakufunsani.

h. Nthambi ya muonjezi wa zotsatira

163

Nthambiyi imatisonyeza zotsatira zomwe zimaoneka chifukwa chogwira ntchito ina yake.

Zitsanzo

i. Joni waledzera kwabasi moti akungodzigwetsa.

ii. Amalaŵirira kwambiri kotero simungamupeze.

iii. Mwana wanu anandipsetsa mtima kwambiri mpaka ndamukalipira.

Kuphwanya chiganizo pounika mawu pawokhapawokha

Kuphwanya chiganizo pounika mawu pawokhapawokha ndi ntchito yozukuta mawu opanga

chiganizo pawokhapawokha. Mawu aliwonse amaunikidwa pawokha poona chilichonse

chokhudza mawuwo.

Pamene tikuphwanya chiganizo tiyenera kuunika mtundu uliwonse wa mawu motere:

Dzina : mtundu, chachimuna kapena chachikazi, ntchito, chimodzi kapena

zambiri ndi gulu

Mloŵam‟malo : mtundu, chimodzi kapena zambiri ndi ntchito

Mfotokozi : mtundu

Mneni : mtundu, kanenedwe, nthawi ndi kachitidwe

Muonjezi : mtundu

Mlumikizi : mtundu ndi ntchito

Mperekezi : mtundu ndi ntchito

Mvekero : gulu ndi mtundu

Mfuwu : mtundu ndi ntchito

Zitsanzo

1. Iye wagula chipewa choyera mbee.

a. Iye : mloŵam‟malo, wadzina lakelake, wakaloza wina, mchitantchito,

chimodzi

b. wagula : mneni, woyambukira, kanenedwe kofotokoza, nthawi yatsopano

yathayi,

164

kachitidwe ka wochita

c. chipewa : dzina, lopanda mwinimwini, si chachimuna kapena chachikazi,

mchitidwantchito, chimodzi, Chi-, Zi-

d. choyera : mfotokozi, wamaonekedwe

e. mbee : mvekero, waphatikizo limodzi, wamaonekedwe

2. Hede! Mkwatibwi ndi mkwati adzabwera pa njinga ziŵiri maŵa.

a. hede : mfuwu, kusangalala

b. mkwatibwi : dzina, lopanda mwinimwini, chachikazi, mchitantchito, chimodzi,

Mu-, A-

c. ndi : mlumikizi, kuphatikiza

d. mkwati : dzina, lopanda mwinimwini, chachimuna, mchitantchito, chimodzi,

Mu-, A-

e. adzabwera : mneni, wosayambukira, kanenedwe kofotokoza, nthawi

yam‟tsogolo,

kachitidwe ka wochita

f. pa : mperekezi, kusonyeza chipangizo

g. njinga : dzina, lopanda mwinimwini, si chachimuna kapena chachikazi,

mchitidwantchito wa mperekezi, zambiri, I-, Zi-

h. ziŵiri : mfotokozi, wochuluka wamaŵerengo

i. maŵa : muonjezi, wanthawi

Ntchito

1. Kodi „chiganizo‟ ndi chiyani?

2. N‟chifukwa chiyani mneni ndi wofunikira kwambiri mu chiganizo chilichonse?

3. Tchulani mitundu inayi ya ziganizo ndipo pa mtundu uliwonse mupereke chitsanzo

chanuchanu chimodzi.

3. Tchulani mitundu ya ziganizo zotsatira.

a. Amene waba buku langa, ndamuona.

b. Ndabwera kuti mundithandize.

c. Iye wagwa.

165

d. Pakati pausiku anthu ali m‟kafe kumudziko kudamveka mkuwe chifukwa kunagwa

mphenzi.

e. Ndadya ndipo ndakhuta.

5. Kodi mvekero ndi chiganizo? Tsimikizirani yankho lanu.

6. Phwanyani ziganizo zopanda nthambi zotsatirazi.

a. Munthu wakatangale satukula dziko lake.

b. Amayi ndi abambo anga anapita ku Lilongwe dzulo.

c. Mvula yamasiku ano ikugwa mwanjomba kwambiri.

7. Kodi „nthambi ya chiganizo‟ ndi chiyani?

8. Tchulani mitundu iŵiri ya nthambi za chiganizo ndipo pa mtundu uliwonse mupereke

chitsanzo

chanuchanu chimodzi.

9. Fotokozani ntchito zitatu za nthambi ya dzina ndipo pa ntchito iliyonse mupereke

chitsanzo

m‟chiganizo.

10. Lembani mzere kunsi kwa nthambi zosaima pazokha mu ziganizo zotsatira ndipo

mutchule

mitundu yawo.

a. Zimene adanena mwanayo zidali zogwira mtima.

b. Tikagona komwe kukatidere.

c. Ngati subwera msanga, sundipeza.

d. Mnyamata amene akupita apoyo ndi mlendo.

e. Sindidziŵa chimene chayambitsa nkhondoyo.

f. Ndi mwana wamkazi wabadwa m‟chikutamu.

g. Muphike nsima tidye.

11. Kodi ndi zoona kuti nthambi yoima payokha ndi mtundu wa chiganizo? Tsimikizirani

yankho

lanu popereka chitsanzo.

12. Mu chiganizo chotsatira muli nthambi zosaima pazokha zingapo. Tchulani nthambizo

komanso

166

mitundu yawo.

Pamene ankabwera, adadzera njira yatsopano yomwe ndi yaitali ngakhale ankafuna

kudzera njira yachidule, chifukwa adaopa zomwe adamva zoti njira yakaleyo ndi

yoŵirira kwambiri moti achifwamba sasoŵa pobisala ngakhale dzuŵa likuswa mtengo.

13. Phwanyani ziganizo zotsatirazi pounika mawu pawokhapawokha.

a. Naphiri amasunga ndalama.

b. Nyanja ya Chilwa ikuphwera.

c. Ngozi zachilengedwe zikuchuluka.

d. Tizipereka magazi kuchipatala.

e. Katangale ndi woipa kwambiri.

167

|MUTU 16|

KAPANDAMNENI

Kuganiza mozama

Yerekezani kuti wina wakuimbirani foni ndipo mawu omwe iye wayankhula ndi omwe ali pa

chithunzipo.

1. Kodi zomwe munthuyo wayankhula, zikupereka ganizo? Tsimikizirani yankho lanu.

2. Mukuganiza kuti munthuyo amafuna kukuuzani nkhani yanji?

Kapandamneni ndi mawu kapena gulu la mawu lothandiza kupanga chiganizo ndipo

limagwira ntchito ngati mtundu umodzi wa mawu koma silipereka ganizo chifukwa

pafupifupi nthawi zonse silikhala ndi mneni.

Kalanga ine! Anthu

asanu aja; momvetsa

chisoni, dzulo usiku ku

Zomba.

168

Chitsanzo

Mnyamata wonyozeka uja anapeza ntchito yabwino kwambiri chaka chatha ku Balaka.

Mu chiganizo chili pamwambapa, mneni „anapeza‟ akachotsedwa, mupeza kuti muli magulu a

mawu monga aŵa:

1. mnyamata wonyozeka uja

2. wonyozeka uja

3. ntchito yabwino kwambiri

4. yabwino kwambiri

5. chaka chatha

6. ku Balaka

Magulu a mawuwo ndi akapandamneni chifukwa akugwira ntchito ngati mtundu umodzi wa

mawu koma sakupereka ganizo pa iwo wokha.

Mitundu ya akapandamneni

Mitundu ya akapandamneni imachokera pa ntchito zomwe gulu la mawu limagwira.

Mitunduyo ili motere:

1. Kapandamneni wa dzina

Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati dzina ndipo limayamba ndi dzina kapena

mloŵam‟malo (popeza mloŵam‟malo amaimira dzina).

Zitsanzo

a. Ine ndi bambo anga tipita kumunda.

b. Galu wagwira nkhuku yachitopa ija.

c. Wandimenya ndi ndodo yachitsulo.

c. Mwana wa a Bengo, bwera kuno.

d. Ndimakhala kwa Mfumu Tandwe.

Ntchito za kapandamneni wa dzina

Kapandamneni wa dzina amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe mayina amagwira mu

ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.

169

Ntchito ya kapandamneni wa

dzina

Chitsanzo cha kapandamneni

1. Kukhala mchitantchito

Bambo ndi bambo akuphika.

2. Kukhala mchitidwantchito

Galu wagwira nkhuku yachitopa ija.

3. Kukhala olandirira chinthu

Ndamugulira mwana wanu malaya.

4. Kukhala mwini chinthu

Ichi ndi chuma cha mkazi wamasiye.

5. Kukhala mchitidwantchito wa

mperekezi

Wandimenya ndi ndodo yachitsulo.

6. Kukhala mawu apadera

Nadzimbiri, mwana waulemu, wabwera.

7. Kukhala mtsirizitsi

Malaŵi ndi dziko lamtendere.

8. Kuitanira

Mwana wa a Bengo, bwera kuno.

9. Kusonyeza malo

Apita kwa Mfumu yaikulu Gomani.

2. Kapandamneni wa mfotokozi

Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati ngati mfotokozi popeza limakamba

zambiri za dzina kapena mloŵam‟malo.

Zitsanzo

a. Mpeni wanga watsopano uja wasoŵa.

b. Wandiphikira nsima yolumpha moto.

c. Mwana wanu wamng‟ono akucheza ndi mzungu.

d. Zitatu zamaŵangamaŵanga zija zapezeka.

e. Munthu wosasunga mwambo salemekezedwa.

Mu (a) gulu la mawu „wanga watsopano uja‟ likukamba zambiri za dzina „mpeni‟.

Mu (b) gulu la mawu „yolumpha moto‟ likukamba zambiri za dzina „nsima‟.

Mu (c) gulu la mawu „wanu wamng‟ono‟ likukamba zambiri za dzina „mwana‟.

170

Mu (d) gulu la mawu „zamaŵangamaŵanga zija‟ likukamba zambiri za mloŵam‟malo „zitatu‟.

Mu (e) gulu la mawu „wosasunga mwambo‟ likukamba zambiri za dzina „munthu‟.

3. Kapandamneni wa muonjezi

Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati muonjezi.

Zitsanzo

a. Iwo amayankhula mopsetsa mtima.

b. Mada wabisala kuseri kwa nyumba.

c. Ife tabwera dzulo usiku kwambiri.

4. Pandamneni wa mfuwu

Ili ndi gulu ka mawu lomwe limagwira ntchito ngati mfuwu.

Zitsanzo

a. Kalanga ine! Ndiwo zija zapserera.

b. Hede! Tidyera nyama.

c. Amayi koto! Ndikufa.

Ntchito za kapandamneni wa mfuwu

Kapandamneni wa mfuwu amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe mifuwu imagwira mu

ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.

Ntchito ya kapandamneni wa mfuwu

Chitsanzo cha kapandamneni

1. Kusonyeza kudabwa

Aaa kani! Sindinadziŵe kuti zatero.

2. Kusonyeza kudandaula

Kalanga ine! Ufa wanga wanyowa.

3. Kusonyeza kusangalala

Hehede yulu! Tidyera nyama.

4. Kusonyeza kumva ululu

Mayo ine! Ndavulala.

5. Kusonyeza kuvomereza

Odini nthuni! Fikani.

6. Kusonyeza kukopa chidwi

Gulu lathu, motomoto lero!

7. Kusonyeza kulimbikitsa

Psa gwira! Tidyere nyama.

171

5. Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni

Dzina lochokera ku mneni ndi dzina lomwe limapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo

„ku-‟ ku mneni.

Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni ndi gulu la mawu lomwe limayamba ndi dzina

lopangidwa kuchokera ku tsinde la mneni pophatikiza „ku-‟ ku tsindelo ndipo limagwira

ntchito ngati dzina. Kapandamneniyu amakhala pamalo pomwe dzina kapena mloŵam‟malo

atha kukhala.

Zitsanzo

a. Kuthandiza olumala ndi chinthu chabwino.

b. Kusamalira zachilengedwe ndi udindo wa aliyense.

c. Ife tatopa ndi kumvera nyimbo zimenezo.

d. Kuchita katangale kumapweteketsa anthu osalakwa.

Kapandamneni wa dzina lochokera ku mneni amagwira ntchito zina zomwe mayina kapena

aloŵam‟malo amagwira.

6. Kapandamneni wa mperekezi

Ili ndi gulu la mawu lomwe limagwira ntchito ngati mperekezi.

Zitsanzo

a. Ndakumana ndi munthu wodabwitsa kwambiri.

b. Iye wadya phala la mwana.

c. Ku Blantyre kuli nyumba zamakono.

d. Nonsenu bwerani kwa ine.

e. Mayi uja adakwatiwa ndi mzungu.

Ntchito za kapandamneni wa mperekezi

Kapandamneni wa mperekezi amagwira ntchito zosiyanasiyana zomwe aperekezi amagwira

mu ziganizo. Ntchitozo ndi monga zotsatira.

172

Ntchito ya kapandamneni wa mperekezi

Chitsanzo cha kapandamneni

1. Kusonyeza mbali kapena malo

Iye amakhala ku Ekwendeni.

2. Kusonyeza umwini

Mbuzi ya Lazalo yapezeka.

3. Kusonyeza nthawi

Ndidzafika kwathu pa 11 Juni.

4. Kusonyeza chipangizo

Amumenya ndi ndondo yachitsulo.

5. Kusonyeza mgwirizano

Phiri la Mulanje ndi lokongola.

7. Kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi

Mneni wosasintha nthawi ndi mneni yemwe amapangidwa pophatikiza mphatikiram‟mbuyo

„ku-‟ ku mneni. Akakhala payekha, mneniyu saonetsa nthawi ya mneni yomwe alimo.

Kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi ndi kapandamneni yemwe amayamba ndi mneni

wosasintha nthawi koma mneniyo satha kupereka ganizo (ngakhale kuti ndi mneni).

Kapandamneniyu ndi yankho la funso „kutani ‟, poyankha ntchito ya mneni m‟chiganizo.

Zitsanzo

a. Chaka chino mwafulumira kubzala mbewu.

b. Iye watsala pang‟ono kuphika nsima.

c. Si bwino kusala anthu olumala.

Ntchito

1. Kodi „kapandamneni‟ ndi chiyani?

2. Tchulani mitundu itatu ina iliyonse ya akapandamneni ndipo pa mtundu uliwonse

mupereke

chitsanzo chanuchanu chimodzi.

3. Lembani mitundu ya akapandamneni omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo

zotsatira.

a. Zione amayankhula ngati amake.

b. Aphunzitsi akuphunzitsa phunziro logwira mtima.

173

c. Kuthandiza munthu wolumala ndi chinthu chabwino.

d. Kungokhala pamudzi kulibe phindu.

e. Tinafika pakati pa usiku anthu ali m‟kafe.

f. Anyamata ndi atsikana ambiri amakono ndi osamva mwambo.

4. Lembani mzere kunsi kwa akapandamneni a mayina mu ziganizo zotsatira ndipo mutchule

ntchito zomwe akugwira.

a. Kupita ku maiko akunja ndi kuphunziranso.

b. Iye ndi mnzakeyo amakonda kuyenderana.

c. Ophunzira opulupudza aja alephera mayeso.

d. Ku Dziŵe kunali zoopsa pomwa mchape.

e. Bambo ndi mayi anga abwera lero.

5. Lembani ziganizo zanuzanu zisanu zokhala ndi akapandamneni otsatira ndipo mulembe

mzere kunsi kwa akapandamneniwo, kenako mufotokoze ntchito zawo. Mulembe

kapandamneni mmodzi ndi ntchito yake pa mtundu umodzi uliwonse.

a. Kapandamneni wa dzina

b. Kapandamneni wa mfotokozi

c. Kapandamneni wa muonjezi

d. Kapandamneni wa mfuwu

e. Kapandamneni wa mperekezi

6. Fotokozani momveka bwino momwe mungasiyanitsire kapandamneni wa dzina lochokera

ku mneni ndi kapandamneni wa mneni wosasintha nthawi.

174

175

|MUTU 17|

ZOYANKHULA MWINI NDI ZOYANKHULA

WINA

Kuganiza mozama

1. Fotokozerani anzanu zomwe mwana ndi bambo akunena pa zithunzi zili pamwambapa.

176

2. Tchulani zitsanzo za mawu anuanu omwe mwaonjezera, pofotokozera anzanu,

musanatchule mawu enieni omwe mwana ndi bambo ayankhula.

Zoyankhula mwini ndi mawu enieni omwe woyankhula wanena. Mawuwo sasinthidwa

mpang‟ono pomwe ndi munthu yemwe akufotokoza zomwe wina wayankhula.

Pamene tikulemba mawu a mu zoyankhula wina, mawuwo amakhala mu mitengero.

Zitsanzo

1. Iye adati, “Ndifuna mundipatse ndalama.”

2. “Chuma chili m‟nthaka,” Kamuzu Banda adatero.

3. Akuluakulu adati: “Pamsasa saipitsa.”

Zoyankhula wina ndi mawu omwe munthu amayankhula pamene akufotokoza zomwe wina

adanena. Mawuwo amasintha zina ndi zina ndipo poŵalemba sakhala m‟mitengero.

Zitsanzo

1. Iye adati ankafuna kuti amupatse ndalama.

2. Kamuzu Banda adati chuma chili m‟nthaka.

3. Akuluakulu adati pamsasa saipitsa.

Posintha ziganizo kapena mafunso kuchoka mu zoyankhula mwini kuti zikhale mu

zoyankhula wina, aphatikiri ena ndi mawu ena amasintha. Mwachitsanzo, aloŵam‟malo,

masinde aumwini, nthawi za aneni, masinde ndi mawu olozera komanso aonjezi ena okamba

za malo ndi nthawi, amasintha.

Onani zitsanzo zomwe zili mu tebulo lotsatirali.

177

Zitsanzo mu zoyankhula mwini

1. Chiphiko wati, “Ine ndi mwana wanga tinabwera dzulo.”

2. “Ife tifuna kugula chimanga ichi lero,” amayi atero.

3. “Dziko lanu ndi lamtendere,” mlendoyo adatero.

4. “Kodi inu mukuphika chiyani?” iye adafunsa.

5. “Iwe udzatha kufika kuno maŵa?” Maliya adadabwa.

Mu zoyankhula mwini

Mu zoyankhula wina

Ine

Ife

Iwe

Inu

-nga

-thu

-ko

-nu

-thu

Ichi

-no

Dzulo

Lero

Mawa

Nthawi yakale

Nthawi yatsopano

Nthawi yatsopano yopitirira

Nthawi yakaŵirikaŵiri

Nthawi yam‟tsogolo

Iye

Iwo

Iye/ine

Iwo/ife

-ke

-wo

-nga

-wo/-thu

-wo

Icho/chija

-ja

Dzulo/dzulo lakelo

Lero/tsikulo

Mawa/tsiku lotsatiralo

Nthawi yakale

Nthawi yakale yathayi

Nthawi yakale yopitirira

Nthawi yakaŵirikaŵiri

Nthawi yam‟tsogolo

178

Zitsanzo mu zoyankhula wina

1. Chiphiko wati iye ndi mwana wake anabwera dzulo lakelo.

2. Amayi ati iwo amafuna kugula chimanga chija tsikulo.

3. Mlendoyo adati dziko lathu ndi lamtendere.

4. Iye adafuna kudziŵa chomwe iwo adali kuphika.

5. Maliya adadabwa ngati iye akadatha kufika kuja tsiku lotsatiralo.

Ntchito

1. Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu zoyankhula wina.

a. “Kodi mwadya kale nsima?” Tawonga adafunsa anzake.

b. Katswiri adati, “Kuwononga zinthu zachilengedwe ndi koipa.”

c. “Ndimati mundigulireko nsapato,” iye adapempha mwaulemu.

d. Mfumu Tandwe idati, “Amalaŵi ndife amodzi.”

e. “Chaka chamaŵa ndifuna kudzalima nandolo,” mlimi adatero.

2. Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu zoyankhula mwini.

a. Makolo adati anansi ndi nkhondo.

b. Iye adafuna kudziŵa chomwe iwo adali kusema.

c. A Gama adandiuza kuti adzapita kuja tsiku lotsatiralo.

d. Mtsogoleri wathu adatilangiza kuti tisamasakaze nkhalango.

e. Aphunzitsi ake amafuna kudziŵa ngati iye adakhoza mayeso.

179

|MUTU 18|

„L‟, „R‟, „LI‟, „TI‟ NDI „NDI‟

Kuganiza mozama

1. Tchulani zitsanzo zanuzanu zitatuzitatu za mawu omwe ali ndi malembo aŵa: „l‟ ndi „r‟.

2. Kodi mutaika „l‟ pamalo pomwe pali „r‟ mu mawu, tanthauzo la mawuwo lingasinthe?

Tsimikizirani yankho lanu kupyolera mu chitsanzo.

3. Pangani chiganizo chomveka bwino chomwe chikhale ndi „li‟, „ti‟ ndi „ndi‟.

L NDI R

Anthu ambiri satha kusiyanitsa malembo a „l‟ ndi „r‟ akamalemba kotero kuti

akamaŵagwiritsa ntchito, satsatira malamulo ake. Potsata malamulo a chiyankhulo,

malemboŵa amagwiritsidwa ntchito mosiyana.

L R LI TI NDI

180

Kugwiritsa ntchito lembo ‘L’

„L‟ amagwiritsidwa ntchito motere:

1. Koyambira kwa mawu

Zitsanzo

laŵi, lenga, limba, lodza, luntha

2. Kutsogolo kwa malembo amtsekulanjira a, o ndi u.

Zitsanzo

Msomali, ngolo, ufulu, kalulu, ulalo

3. Mu mneni woima payekha komanso mneni wodalira „-li‟

Zitsanzo mu mneni woima payekha

a. Ine ndili bwino.

b. Mangadzi anali pompano posachedwapa.

Zitsanzo mu mneni wodalira

a. Iye anali kuyendetsa njinga.

b. Ife tili kudya nsima.

4. Mu mayina a mu gulu la Chi-, Zi- omwe amayamba ndi mphatikiram‟mbuyo chi- kapena

zi-

Zitsanzo

chilango, chilendo, chiletso, chilungamo, zilundu

5. Mu mawu onse oyamba ndi „ml-‟ kapena „mul-‟ potchula chimodzi ndi „mil-‟ potchula

zambiri.

Zitsanzo

a. mlandu milandu

b. mlomo milomo

6. Mu mawu onse opangidwa kuchokera ku masinde oyamba ndi „l-‟

181

Zitsanzo

a. lembera watilembera

b. loza iloze

7. Mu mawu oloza

Zitsanzo

a. Dzanja ili

b. Phiri ilo

8. Mu mawu olozera omwe afupikitsidwa

Zitsanzo

a. phiri ili (phirili)

b. therere ili (therereli)

Kugwiritsa ntchito ‘R’

Kupatula mu njira zomwe zaonetsedwa pogwiritsa ntchito „L‟, lembo la „R‟ lili ndi malamulo

ake a kagwiritsidwe ntchito koyenera.

„R‟ alembedwe patsogolo pa malembo amtsekulanjira „e‟ ndi „i‟.

Zitsanzo

lero zambiri therere phiri

mzere bwira mvera chipiriro

Nthawi zina mayina amwinimwini amalembedwa monga momwe eni mayinawo afunira

mosaumirizidwa ndi malamuloŵa. Mwachitsanzo, a Chilwa, a Chilora kapena a Chirombo.

‘NDI’, ‘LI’ NDI ‘TI’

Maphatikizo kapena mawu „ndi‟, „li‟ ndi „ti‟ amagwira ntchito zosiyanasiyana mu

Chicheŵa.

Ntchito za ‘ndi’

„ndi‟ amagwira ntchito zotsatirazi:

182

1. Kukhala mneni

Zitsanzo

a. Iye ndi mnzanga.

b. Mudzi wathu ndi wamtendere.

2. Kukhala mlumikizi

Zitsanzo

a. Anyamata ndi atsikana akuphunzira.

b. Iwo agula nsomba ndi nyama.

3. Kukhala mperekezi

Zitsanzo

a. Ndabwera ndi mnzanga.

b. Ali ndi ndalama zambiri.

4. Kukhala mvekero

Zitsanzo

a. Mutu wanga uli ndi.

b. Mumange mtolowo kuti ndi.

5. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)

Zitsanzo

a. Ndipita kwathu.

b. Ine sindifuna mwana wamwano.

6. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)

Zitsanzo

a. Iwo andigulira cholembera.

b. Ndikufuna mundiphikire therere.

183

Ntchito za ‘li’

„li‟ amagwira ntchito zotsatirazi:

1. Kukhala tsinde la mneni

Zitsanzo

a. Iye ali bwino.

b. Pachedwa msulu pali nyerere.

2. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)

Zitsanzo

a. Dziko limazungulira dzuŵa.

b. Tsiku limodzi siliwoza mbeŵa.

3. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)

Zitsanzo

a. Iye waliona phiri la Mulanje.

b. Ndaligwira thupi la mzungu.

4. Kukhala mphatikiram‟tsogolo wolozera dzina wogwirizana ndi mayina a mu gulu la Li-,

Ma-

Zitsanzo

a. Kwathu kulibe khalidweli.

b. Khasu limeneli ndi lathu.

5. Kukhala mgwirizanitsi wa maŵerengo

Zitsanzo

a. Ndimufunsa funso limodzi lokha.

b. Tsiku limodzi siliwoza mbewa.

Ntchito za ‘ti’

„ti‟ amagwira ntchito zotsatirazi.

184

1. Kukhala tsinde la mneni

Zitsanzo

a. Akuti moni.

b. Pati bi pali minga.

2. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitantchito (mwininkhani)

Zitsanzo

a. Ife tidyera nyama lero.

b. Ife sitipitako ku Balaka.

3. Kukhala mgwirizanitsi wa mchitidwantchito (pamtherankhani)

Zitsanzo

a. Aphunzitsi akutiphunzitsa ife Chicheŵa.

b. Chonde, musatiderere ife.

4. Kukhala tsinde lofunsira

Zitsanzo

a. Kodi ukufuna chiti?

b. Wakhala poti?

5. Kukhala mphatikiram‟mbuyo wochepetsa mayina a mu gulu Ka-, Ti-

Zitsanzo

a. Timbuzi tanu ndi tofuntha.

b. Agula tinthu tokongola.

6. Kukhala mphatikiram‟tsogolo wolozera mayina azambiri a mu gulu la Ka-, Ti-

Zitsanzo

a. Kwathu kulibe timbalameti.

b. Tinthu timeneti ndi ta mwana.

7. Kukhala tsinde lamgwirizano

185

Zitsanzo

a. Akusankha mbewu yoti akabzale.

b. Sindigula chinthu choti chabedwa.

Ntchito

1. Fotokozani ntchito zitatuzitatu za „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ ndipo pa ntchito iliyonse mupereke

chitsanzo chanuchanu chimodzi mu chiganizo.

2. Kodi „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ ali mu mitundu iti ya mawu? Pa mtundu iliwonse, tsimikizirani

yankho lanu popereka chitsanzo chimodzi mu chiganizo.

3. Fotokozani ntchito imodziimodzi ya „ndi‟, „ti‟ ndi „li‟ omwe atsekedwa mzere kunsi

kwawo mu ndime yotsatirayi.

Pali abambo ena oipa mtima omwe amachitira atsikana ndi amayi nkhanza

zosiyanasiyana pantchito. Mwachitsanzo, abwana ena aamuna amapondereza amayi

pantchito ndipo amafuna kuti azigona ndi amayiwo ngati amayiwo afuna kukwezedwa

mwamsanga pantchito. Amayi omwe amakana khalidwe lonyansali amakumana ndi

zovuta zambiri. Abwanawo amati mkazi ayenera kuvutikira kuti akwezedwe

pantchito. Zoterezi ndi zodandaulitsa kwambiri. Kodi dziko lathu likupita kuti?

186

187

|MUTU 19|

ZITSANZO ZA MAFUNSO AMAYESO

Kuganiza mozama

1. N‟chifukwa chiyani ophunzira ambiri amadana ndi phunziro kapena mayeso okhudza

malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa?

2. Tchulani njira zomwe zingakuthandizeni pofuna kumvetsetsa phunziro kapena mafunso

okhudza malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa.

Anthu ambiri omwe akukonzekera kulemba mayeso a boma a Chicheŵa (monga a

Sitandade 8, Fomu 2 ndi Fomu 4) amada nkhaŵa kwambiri ndi gawo la malamulo a

188

chiyankhulo chifukwa amati gawoli ndi lovuta kwambiri. Mutu uno ukuthandizani

kukonzekera mayeso a boma pa gawo la malamulo a chiyankhulo.

Mafunso omwe achokera pa mitu yosiyanasiyana yomwe ili mu buku lino sakusiyana

ndi omwe amabwera pa mayeso a boma. Si bwino kungoloŵeza mayankho a

mafunsowo koma kumvetsetsa zomwe mutu womwe funso lachokerapo ukukamba

monga zokhudza mitundu, ntchito ndi kapangidwe ka mawu.

Mutu uno uli ndi zitsanzo za mafunso a mayeso a boma a Chicheŵa pa gawo la

malamulo a chiyankhulo. Mafunsoŵa atha kuthandiza aphunzitsi a phunziro la

Chicheŵa kuzindikira kakonzedwe koyenera ka ntchito ya malamulo a chiyankhulo

komanso atha kuthandiza ophunzira kudziŵa momwe mafunso a malamulo a

chiyankhulo amabwerera. Muyenera kumvetsetsa osati kungoloŵeza mafunso ndi

mayankho omwe mungapeze.

Zitsanzo za mafunso a mayeso a boma a Chicheŵa pa gawo la malamulo a

chiyankhulo zili motere:

1 a Kodi mayina otsatira adachokera ku zinenero ziti?

i chitenje

ii shasha

iii buluku

iv dona

b Fotokozani momwe afotokozi omwe ali m‟munsiwa adapangidwira:

i wochenjera

ii zalero

iii waphee

2 a Lembani ziganizo zokhala ndi aneni a kachitidwe ka aneni aka:

i kachitidwe ka wochitidwa m‟chibisira

ii kachitidwe ka wochitidwa konyazitsa

iii kachitidwe ka wochitidwa poyera

b Perekani ntchito za “-li” yemwe ali ndi mzere kunsi kwake mu ziganizo zotsatirazi.

i Ine ndili bwino.

189

ii Bukuli mulisamale.

3 Sinthani ziganizo zotsatirazi kuchoka ku zoyankhula wina kupita ku zoyankhula mwini.

a Agogo adafotokoza kuti chaka chimenecho mvula idachepa

b Mphatso adati mayeso a chaka chimenecho adali ophweka.

c Dotoloyo adaŵauza kuti azikamupatsa mwanayo mankhwala katatu patsiku.

d Zione adafuna kudziŵa ngati Yohane abwere kuphwando.

e Aphunzitsi adatilangiza kuti tizilemba mosamala.

4 Lembani chiganizo ndi mawu „ndi‟ kusonyeza ntchito zotsatirazi. (Chiganizo chimodzi

pa ntchito iliyonse.)

a mlumikizi

b mneni

c mvekero

d mperekezi

e mgwirizanitsi wa mwininkhani

___________________________________

1 Perekani ntchito za aloŵam‟malo omwe ali ndi mzere kunsi kwawo mu ziganizo

zotsatirazi:

a Mfumu yawo ndi iyo.

b Iwe ungandidyere ine nsima yanga yonse?

c Ife takhoza mayeso.

d Taima pompo, iwe.

2 Lembani chitsanzo chimodzi cha agwirizanitsi a mitundu yotsatirayi m‟chiganizo ndipo

mutseke mzere kunsi kwa agwirizanitsiwo.

a wamgwirizano

b wopeneka

c woŵerengera

3 Pangani mvekero umodzi wamchitidwe ndi umodzi wamakhalidwe kuchokera ku mneni

190

aliyensi wa aŵa:

a khala

b gona

c panda

d thyokathyoka

e thifuka

4 Sinthani ziganizo zotsatirazi kuti zikhale mu kachitidwe ka wochita.

a Katundu adasungidwa ndi woyendetsa basiyo.

b Mayinaŵa sadzasinthidwanso ndi ife.

c Mayeso akhozedwanso ndi aliyense ngati kale.

d Minda ikatenthedwa ndi moto chonde chimathaŵamo.

e Sitikusangalatsidwa ndi zochita zawo.

5 Kodi akapandamneni omwe atsekedwa mzere kunsi kwawo mu ziganizo

zotsatirazi ndi a mtundu wanji?

a Mayo ine! Nyumba ija ikupsa.

b Bwanayo amayankhula mokalipa kwambiri.

c Akuti atenga bwato lalikulu lija.

d Akuchitaku ndi kusazoloŵereka kokhakokha.

6 Lembani ziganizo ndi mperekezi “pa” kusonyeza ntchito zotsatirazi ndipo mutseke

mzere kunsi kwake.

a Kusonyeza chipangizo chomwe chagwiritsidwa ntchito.

b Kusonyeza malo

c Kusonyeza umwini

7 a Sankhani nthambi za chiganizo za muonjezi kuchokera mu ziganizo zotsatirazi

ndipo mutchule mitundu yawo.

i Anyamataŵa akhala akuchita maseŵero ambiri kuti asadzatope pa

mpikisano.

ii Ngakhale mwanayo amumenya, sangasinthe makhalidwe oipa.

iii Bwanayo wakwiya kwambiri popeza ntchito sinayende bwino dzulo.

191

b Lembani chiganizo kusonyeza ntchito za mpumiro izi:

i Kusonyeza chidule cha mawu

ii Kutsiriza chiganizo

8 a Lembani masinde a mawu omwe ali ndi mzere kunsi kwawo ndipo mutchule

mitundu ya masindewo.

i Mwana waukali safunika pakhomo.

ii Muuzeni kuti apitebe lero, asamvere za Petulo.

iii Chinthu chomwe amati chasoŵa chija chapezeka tsopano.

b Perekani ntchito ziŵiri za chilichonse cha zizindikiro za m‟kalembedwe

zotsatirazi:

i mpatuliro

ii mpumiro

iii mfunsiro

___________________________________

1 a Lembani ziganizo zomveka bwino ndi mawu otsatirawa posonyeza mitundu iwiri

ya

mawu omwe ali m‟mikutiramawu kutsogolo kwa mawuwo:

i zake (mfotokozi, mloŵam‟malo)

ii khala (mneni, dzina)

iii ndi (mperekezi, mvekero)

b Kodi mawu otsatiraŵa adachokera ku ziyankhulo ziti?

i malume

ii chingwa

iii dona

2 a Lembani zitsanzo za mitundu ya aneni otsatirawa mu ziganizo zomveka bwino

ndipo mutseke mzere kunsi kwa aneniwo:

i wothandiza

ii wodalira

192

iii woyambukira

b Lembani chitsanzo chimodzi pa mifuwu yomwe imagwira ntchito izi:

i Kusonyeza kudandaula

ii Kusonyeza kunyansidwa

iii Kusonyeza kukondwa

iv Kusonyeza kulira

3 a Fotokozani momwe afotokozi ali m‟munsiŵa adapangidwira.

i wazii

ii wofooka

iii chalero

b Perekeni chachimuna cha izi:

i kuka

ii mfumakazi

iii nzidzi

iv thadzi

4 Sonyezani ntchito za „ti‟ zotsatirazi mu ziganizo zomveka bwino ndipo mutseke mzere

kunsi kwake.

a kukhala tsinde la mneni

b kufunsa

c kukhala mgwirizanitsi wa pamtherankhani

d kukhala mphatikiram‟tsogolo woloza

e kuchepetsa

___________________________________

1 a Pangani mayina a anthu ndi antchito kuchokeera ku aneni aŵa:

i phunzitsa

ii lalika

193

b Sinthani ziganizo zotsatirazi kuchokera ku zoyankhula mwini kupita ku

zoyankhula

wina.

i “Kodi umakonnda kumwa chiyani?” Joni adamufunsa Maliya.

ii “Ife timaphunzira pa sukulu iyo chaka chatha,” Chimwemwe adandiuza.

iii “Maŵa ndidzakutuma kutawuni,” bambo adauza Mbombe.

2 Lembani ziganizo ndi mneni “bwera” kusonyeza nthawi za aneni zotsatirazi:

a Nthawi yatsopano yathayi

b Nthawi yakale

c Nthawi yam‟tsogolo

d Nthawi yakale yathayi

e Nthawi yatsopano yopitirira

3 Sankhani alumikizi mu ziganizo zotsatirazi ndipo mupereke ntchito zomwe akugwira.

a Iwo adagula nsapato, malaya ndi chitenje.

b Fatima amalimbikira kuŵerenga kuti adzakhoze mayeso.

c Tikagula nyama ngati mungatipatse ndalama zokwanira.

d Mukabwere ndi Maliya osati Joni.

e Iye adavulala kwambiri moti ali kuchipatala.

4 Pezani akapandamneni mu ziganizo zotsatirazi ndipo mupereke mitundu yawo.

a Nasimango wagula nkhuku ya maŵangamaŵanga.

b Ndamugoneka kuseri kwa nyumba.

c Mayo ine! Ndikufa kuno.

d Iwo amakonda kulemba nthano.

e Anawo adafika dzulo usiku.

___________________________________

194

MABUKU NDI MAPEPALA OMWE TIDAGWIRITSA NTCHITO

Alien, J.B.E and Pit Corder, S. (eds) (1974). Techniques in Applied Linguistics. London:

Oxford University Press.

Banda, M.A. (1979). English Grammar for Schools. Blantyre: Dzuka.

Black, E.L. and Wood, E.R. (1963). Fifth Year English. London: Blackie and Son Limited.

Chadza, E.J. (1980). Tiphunzire Chicheŵa. Blantyre: Christian Literature Association in

Malaŵi.

Chicheŵa Board (1991). Chicheŵa Grammatical Tems. Zomba: Chicheŵa Board.

______________ (1990). Chicheŵa Orthography Rules. Zomba: Chicheŵa Board.

Christophersen, P. (1965). An English Phonetics Course. London: Longmans.

Edris, A.K. (1995). English Grammar Infomation Book. Blantyre: Dzuka.

Eckersley, C.E.and Eckersley, J.M. (1973). A Comprehensive Grammar for Foreign Students.

London: Longmans Group Limited.

Forrest, R. (1986). Revision English. Blantyre: Dzuka.

Gwengwe, J.W. (1970). Kathyali Psyipysiti. Blantyre: Malawi Publications and Literature

Bureau

Haley-James S. (1985). English. Atlanta: Houghton Miwlin.

Homby, A.S. (1988). Oxford Advanced Leamers’ Dictionary of Current English. London:

Oxford Unversity Press.

Malawi Institute of Education Teacher Development Unit Student Teacher’s Handbook 3 1st

Draft Version (unpublished). Domasi: Malawi Institute of Education.

Malawi Certificate of Education Examinations Board. “Malawi Certificate of Education

Examinations: Chicheŵa Paper II (1982-1987 past papers),” Zomba: Malawi Certificate

of Education Examinations Board.

195

Malawi National Examinations Board. “Malawi School Certificate of Education

Examinations: Chicheŵa Paper II (1988-1997 past papers),” Zomba: Malawi

National Examinations Board.

Malawi National Examinations Board. “Malawi School Certificate of Education

Examinations: Chicheŵa Paper II (2000-2014 past papers),” Zomba: Malawi

National Examinations Board.

Malawi Certificate of Education Examinations Board for the “Malawi Certificate of

Education in conjuction with the Associated Examining Board for the General Certificate

of Education in the United Kingdom: Chicheŵa Paper II (1974-1981 past papers).

Zomba: Malawi Certificate of Education Examinations Board.

Malawi Institute of Education. (2013). Silabasi ya Chichewa ya Fomu 1 ndi 2. Domasi:

Malawi Institute of Education.

Malawi Institute of Education. (2013). Silabasi ya Chichewa ya Fomu 3 ndi 4. Domasi:

Malawi Institute of Education.

Mangoche, M.V.B. ndi Loga, J.P.B. (1971). Muuni wa Chicheŵa. London: Thomas Nelson

and Sons.

Mankhwazi Mwale, J.W.A. (1959). Miyambi ya Kapizyololo. London: The Sheldon Press in

Association with the Northem Rhodesia and Nyasaland Joint Publications Bureau.

Mchombo, S. (2004). The Syntax of Chichewa. Cambridge: Cambridge University Press.

Mjaya, A.N.U. (2002). Descriptive Analysis of African Languages. Domasi: Domasi College

of Education.

Mwale, E.B. (1962). Za Acewa. London: Macmillan in association with the Publications

Bureau Lusaka and Blantyre.

Nankwenya, I.A.J. (1992). Zofunika Mu Galamala ya Chicheŵa. Blantyre: Dzuka.

Nkhoma, W.A. (1999). Kuphunzira Chinyanja. Zomba: Chanco Publications.

Nthala, S.J. (1965). Mbiri ya Achewa. Blantyre: Malawi Publications Bureau.

196

Oliphant, L. (1936). A Short Course in English Grammar. London: Oxford University Press.

Pachai, B. (1973). Malawi: The History of the Nation. London: Longman Group Limited.

Price, T. (1953). The Elements of Nyanja for English-Speaking Students. Blantyre: Church of

Scottland.

Rose and Purkins (1981). English Grammar: A Reference book for Schools and Colleges.

London: Shutter and Shooter.

Sanford, A.B. (1979). Using English: Grammar and Writing Skills. London: Harcourt Brace

Jovanovich.

Salaun, N. (1969). Chicheŵa Intensive Course. Lilongwe: Likuni Press and Publishing House.

Shapp, M.G. (1980). New Book of Knowledge. Canada: Grolier Incorporated.

Steytler, J.G. (1989). Cinenedwe Ca Cinyanja. Lusaka: Kenneth Kaunda Foundation.

Wills, A.J. (1985). An Introduction to the History of Central Africa: Zambia, Malawi and

Zimbabwe. London: Oxford University Press.