
v
CHIYAMBI
Ndalemba buku lino kuchokera pa buku la Kuphunzira Chinyanja lomwe linasindikizidwa
koyamba mu chaka cha 1999 ndi Chancellor College Publications. Ndilibe maganizo ofuna
kupha buku la Kuphunzira Chinyanja koma n‟chifukwa choti ndikulikonzanso.
Gwero la buku la Kuphunzira Chinyanja lidali kabuku ka Chicheŵa Grammatical Tems
komwe kadalembedwa ndi bungwe la Chicheŵa Board mu chaka cha 1991. Kabukuko kali
ndi zimasuliro za mawu a malamulo a chiyankhulo kuchoka mu Chingerezi kupita mu
Chicheŵa. Komatu kabukuko sikadapereke zitsanzo. Nditaona kufunikira kwa zitsanzo
zomwe sizidaperekedwezo, ndidayamba kuŵerenga mabuku a malamulo a chiyankhulo cha
Chinyanja/Chicheŵa kuti ndipeze mfundo zoyenera koma ndidamva chisoni nditapeza kuti
panalibe mabuku ambiri otero. Izi ndi zomwe zidandichititsa kukhala ndi ganizo loti ndilembe
buku la malamulo a chiyankhulo, Kuphunzira Chinyanja.
Aphunzitsi ndi ophunzira ambiri a phunziro la Chicheŵa adalikonda kwambiri buku la
Kuphunzira Chinyanja. Sindinadabwe nditaona alembi otchuka a mabuku a malamulo a
chiyankhulo cha Chicheŵa atayamba kulemba mabuku awo pongokopera mfundo ndi
zitsanzo zambiri zomwe ndidalemba mu bukulo.
Kuchokera mu chaka cha 1999 pomwe buku la Kuphunzira Chinyanja lidasindikizidwa
kufikira lero, papita zaka zambiri ndipo zinthu zambiri zasintha mu chiyankhulo cha
Chicheŵa. Chiyankhulo chili ngati chinthu chamoyo kotero chimasintha nthawi ndi nthawi.
Zosinthazo ndizo zidandichititsa kuganiza zoti ndilikonzenso bukulo. Komabe poti
kukonzanso buku kumatenga nthawi yaitali, ndalemba buku lino kuti lithandize aphunzitsi
komanso ophunzira omwe akhala akufunafuna buku la Kuphunzira Chinyanja.
Ganizo lokonzanso bukulo lidalimbikitsidwa kaamba ka kusintha kwa ndondomeko
yophunzitsira maphunziro mu sukulu zasekondale. Mu silabasi za chiyankhulo cha Chicheŵa
muli zosintha zambiri zokhudza malamulo a chiyankhulo. Polemba bukuli ndaganizira
kwambiri za kusinthako kuti ligwirizane kwathunthu ndi zomwe Unduna wa zamaphunziro
ukufuna kuti ziphunzitsidwe pa malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa. Mfundo zazikulu
zomwe zasintha mu malamulo a chiyankhulo cha Chicheŵa (molingana ndi silabasi
zatsopano zachiyankhulo) ndi monga izi:
1. Mayina „achibale‟ tsopano akutchedwa mayina „amphukira‟
Dzina lamphukira (lomwe tinkati dzina „lachibale‟) ndi limodzi mwa mayina opangidwa
kuchokera ku muzu kapena tsinde limodzi la mawu. Mayinaŵa amaimira zinthu zosiyana
ngakhale kuti kholo (tsinde kapena muzu) lawo ndi limodzi. Zitsanzo za mayina amphukira
ndi mawu monga aŵa: „mtumwi‟, „nthumwi‟, „mtumiki ‟ ndi „utumiki‟ (kuchokera ku
mneni „tuma‟), „mliri‟, „maliro‟, „chiliro‟ ndi „maliralira‟ (kuchokera ku mneni „lira‟) ndi
„likulu‟, „chikulu‟, „mkulu‟ ndi „ukulu‟ (kuchokera ku tsinde la mfotokozi „-kulu‟) .
2. Njira yopangira mayina ya „mtembenuzo‟